تصاویر| پلاتونیا؛ سخت‌پوست‌ترین میوه آمازون معروف به صبور که پوستش فقط با چکش شکسته می‌شود و بعد از ۱۵ سال میوه می‌دهد و ۴۰۰ سال عمر می‌کند

پلاتونیا (Platonia) که با نام‌های باکوری (Bacuri) و مانیبالی (maniballi) نیز شناخته می‌شود، درختی گرمسیری و شگفت‌انگیز بومی آمازون و مناطق مجاور شمال آمریکای جنوبی است. این درخت به‌خاطر میوه بزرگ و معطرش و همچنین نقش مهمش در اکوسیستم شناخته می‌شود. 

پلاتونیا از دیرباز بخشی از فرهنگ بومیان، آشپزی محلی و طب سنتی بوده و به‌دلیل مقاومت، طول عمر بالا و ویژگی‌های زیستی غیرمعمول، یکی از جذاب‌ترین درختان میوه‌دار حوضه آمازون به شمار می‌آید. 

ویژگی‌های گیاه‌شناسی و رشد

پلاتونیا از خانواده کلوزیاسه است و می‌تواند به ارتفاعی بین ۲۵ تا ۴۰ متر برسد و تاجی گسترده و متراکم تشکیل دهد. تنه آن ضخیم و راست است و اغلب قطر آن از یک متر هم فراتر می‌رود. با بریدن تنه، شیره‌ای زردرنگ از آن خارج می‌شود. درخت پلاتونیا رشد آهسته‌ای دارد و می‌تواند چندین قرن عمر کند و هم در جنگل‌های دست‌نخورده و هم در جنگل‌های ثانویه به‌خوبی رشد می‌کند.

برگ‌ها بزرگ، چرمی و براق هستند و به کاهش تبخیر آب در اقلیم‌های گرم و مرطوب کمک می‌کنند. گل‌های پلاتونیا درشت، به رنگ صورتی کم‌رنگ تا کرم بوده و برای گرده‌افشان‌هایی مانند زنبور‌ها بسیار جذاب‌اند. گل‌دهی معمولاً فصلی است و ارتباط نزدیکی با الگو‌های بارندگی دارد. 

یکی از ویژگی‌های قابل‌توجه پلاتونیا، توانایی آن در تکثیر از طریق پاجوش‌های ریشه‌ای است که باعث می‌شود به‌صورت رویشی گسترش یابد و بیشه‌های طبیعی تشکیل دهد.

میوه، کاربرد‌ها و ارزش اقتصادی

میوه پلاتونیا بزرگ و گرد است و پوسته‌ای ضخیم و بسیار سخت دارد و درون آن پالپی سفید، نرم و معطر قرار گرفته است. طعم آن شیرین با اندکی ترشی است و اغلب ترکیبی از وانیل، نارگیل و مرکبات توصیف می‌شود. این میوه به‌صورت تازه مصرف می‌شود، اما بیشتر برای تهیه آب‌میوه، بستنی، مربا، شیرینی و نوشیدنی‌های محلی فرآوری می‌شود.

پالپ پلاتونیا سرشار از ویتامین‌ها، به‌ویژه ویتامین C، مواد معدنی و آنتی‌اکسیدان‌هاست. از دانه‌های آن روغنی استخراج می‌شود که به‌طور سنتی در لوازم آرایشی، صابون‌سازی و درمان‌های محلی برای مشکلات پوستی و درد مفاصل کاربرد دارد. در شمال برزیل، پلاتونیا میوه‌ای ارزشمند محسوب می‌شود و به‌ویژه در فصل برداشت نقش مهمی در اقتصاد محلی دارد.

چوب پلاتونیا بادوام و مقاوم در برابر حشرات است و برای ساخت‌وساز مناسب به شمار می‌آید، هرچند قطع بی‌رویه آن نگرانی‌های حفاظتی ایجاد کرده است. امروزه برداشت پایدار و سامانه‌های جنگل‌زراعی بیش از پیش ترویج می‌شوند تا ضمن حفاظت از جمعیت‌های وحشی، معیشت جوامع محلی نیز تأمین شود. 

از نظر بوم‌شناسی، پلاتونیا در برخی اکوسیستم‌های آمازون گونه‌ای کلیدی محسوب می‌شود. میوه‌های آن منبع غذایی مهمی برای جانورانی مانند میمون‌ها، پرندگان، جوندگان و پستانداران بزرگ هستند که به پراکنش بذر‌ها کمک می‌کنند. سامانه ریشه‌ای گسترده این درخت موجب تثبیت خاک و تسهیل باززایی جنگل می‌شود.

از نظر فرهنگی، پلاتونیا جایگاهی عمیق در میان جوامع بومی و روستایی دارد. این درخت در اسطوره‌ها، آیین‌های فصلی و دانش سنتی مرتبط با مدیریت جنگل حضور پررنگی دارد. در بسیاری از مناطق، درختان باکوری نسل به نسل به ارث می‌رسند و مانند دارایی خانوادگی با آنها رفتار می‌شود که نشان‌دهنده طول عمر بالا و ارزش اقتصادی‌شان است. میوه پلاتونیا در فولکلور محلی نماد فراوانی و باروری به شمار می‌آید.

عجیب‌ترین ویژگی‌های پلاتونیا

یکی از عجیب‌ترین ویژگی‌های پلاتونیا توانایی آن در تکثیر بدون بذر است. بسیاری از درختان پلاتونیا از طریق جوانه‌های ریشه‌ای رشد می‌کنند، به‌طوری‌که ممکن است بخش‌های وسیعی از جنگل از درختانی تشکیل شده باشد که همگی نسخه‌های ژنتیکی یکسان و حاصل یک درخت مادر هستند. این ویژگی غیرمعمول باعث می‌شود پلاتونیا بتواند برای قرن‌ها بر یک چشم‌انداز خاص مسلط بماند. 

ویژگی شگفت‌انگیز دیگر، سختی فوق‌العاده پوسته میوه آن است. پوسته پلاتونیا آن‌قدر سخت است که معمولاً برای شکستن آن به قمه یا چکش نیاز است و به همین دلیل به یکی از سخت‌پوست‌ترین میوه‌های آمازون شهرت دارد. با این حال، درون این پوسته سخت، پالپی بسیار نرم، لطیف و خوش‌بو پنهان شده است.

درختان پلاتونیا همچنین به صبوری مشهورند. آنها ممکن است ۱۰ تا ۱۵ سال طول بکشد تا نخستین بار میوه بدهند، اما پس از بلوغ می‌توانند برای دهه‌ها به‌طور منظم باردهی داشته باشند. برخی از این درختان بیش از ۴۰۰ سال سن دارند.

شاید عجیب‌ترین نکته، جایگاه حقوقی این درخت باشد؛ در برخی مناطق، درخت پلاتونیا تحت حفاظت قانونی است و قطع آن بدون مجوز می‌تواند منجر به جریمه شود. این موضوع نشان می‌دهد که یک گونه گیاهی تا چه اندازه می‌تواند با اکولوژی، اقتصاد و هویت فرهنگی آمازون درهم‌تنیده باشد.

منبع: راز بقا