تصاویر| ۷ فروند از پرفروش‌ترین و پرتولیدترین هواپیماهای نظامی تاریخ بوئینگ و لاکهید مارتین

با تولید ۱۲٬۷۳۱ فروند که از خطوط مونتاژ به میدان جنگ فرستاده شدند، بمب‌افکن B-17 Flying Fortress ساخت بوئینگ دوران جنگ جهانی دوم، رکورد پرفروش‌ترین هواپیمای رزمی تاریخ بر اساس تیراژ تولید را به نام خود ثبت کرده است. این رکورد تاریخی با آتش در حال شعله‌ورتر شدن جنگ جهانی دوم رقم خورد. نوآوری مهندسی و توانایی تولید انبوه و بی‌رقیب بوئینگ در آن دوران بحرانی برای دموکراسی، نقشی حیاتی در کارزارهای جنگی متفقین ایفا کرد.

نگاهی به دیگر هواپیماهای پرفروش تاریخ یک روند جالب را نیز آشکار می‌کند. لاکهید مارتین با ساخت هواپیماهایی مانند P-38، T-33، C-130، F-16 و حالا F-35، هیچ‌گاه نتوانسته رکورد افسانه‌ای B-17 را پشت سر بگذارد، اما در عوض مدل‌های بیشتری را به فهرست پرفروش‌ها اضافه کرده است. در واقع، «جهش تاریخی و واحد» بوئینگ و «رشته‌ای از پیروزی‌ها»ی لاکهید، هر دو را به نمادهایی ماندگار در صنعت هوانوردی نظامی آمریکا بدل کرده است. اکنون در ادامه متن به فهرست ۷ پرنده جنگی فوق‌العاده پرفروش ساخت این دو غول صنعت هوافضا می‌پردازیم.

۷- Lockheed Martin F-35 Lightning II

بیش از ۱٬۲۳۰ فروند فروخته شده

جنگنده F-35 Lightning II یکی از موفق‌ترین و انقلابی‌ترین برنامه‌های هواپیمای نظامی در تاریخ ایالات متحده و شرکت لاکهید مارتین است. این جنگنده که با نام Joint Strike Fighter (JSF) هم شناخته می‌شود، با هدف جایگزینی هواپیماهای نسل چهارم در نیروی هوایی، نیروی دریایی و تفنگداران دریایی این کشور و همچنین شرکای بین‌المللی‌اش طراحی شد. تقسیم هزینه‌ها میان کشورهای مختلف و امکان استفاده در شاخه‌های مختلف نظامی ایالات متحده، اجرای این پروژه عظیم دفاعی را ممکن ساخت و سه گونه متفاوت از این جنگنده پنهانکار را به دنیا معرفی کرد.

با بیش از ۴۰۰ میلیارد دلار هزینه توسعه و خرید، اف-۳۵ بزرگ‌ترین برنامه دفاعی تاریخ از نظر هزینه مالی محسوب می‌شود؛ حتی فراتر از پروژه بمب اتمی و B-29 Superfortress. از زمان ورود به خدمت در سال ۲۰۱۷ تاکنون، بیش از ۱٬۲۳۰ فروند جنگنده اف-۳۵ در سه نسخه متفاوت تحویل داده شده و سفارش ۳٬۴۰۰ فروند دیگر از سوی ۲۰ کشور ثبت شده است؛ و سفارش و تولید همچنان ادامه دارد.

فراتر از توانایی‌های پیشرفته‌ای همچون فناوری پنهانکاری، سنسورهای مدرن و سامانه‌های شبکه‌محور، موفقیت تجاری F-35 در ارزش دیپلماتیک آن نیز آشکار است. این جنگنده فراتر از اعداد و ارقام، در حال تغییر روابط دفاعی بین‌المللی و دکترین هوانوردی نظامی است. در عمل، F-35 گذار جهان به سمت جنگنده‌های نسل پنجم را تقریباً یک‌شبه تسریع کرده و رقبایی همچون چین و روسیه را در پروژه‌های مشابه خود، تحت‌الشعاع قرار داده است. مشارکت گسترده بین‌المللی در این پروژه نیز سطحی از همکاری و هم‌پوشانی تاریخی میان نیروهای هوایی متحدان ایجاد کرده که تا پیش از این سابقه نداشته است.

۶- Lockheed C-130 Hercules

بیش از ۲٬۸۱۱ فروند فروخته شده

نخستین پرواز C-130 Hercules در سال ۱۹۵۴ انجام شد و دو سال بعد در ۱۹۵۶ وارد خدمت شد. این هواپیما (به‌جز Douglas C-47 Skytrain در جنگ جهانی دوم) موفق‌ترین هواپیمای ترابری نظامی تاریخ است. عملکرد خارق‌العاده آن در باندهای کوتاه و توانایی جابه‌جایی بارهای سنگین، جایگاه بی‌نظیری برای این هواپیمای ترابری رقم زد. لاکهید با این هواپیما، دنیای لجستیک نظامی را متحول کرد و از درس‌های جنگ ویتنام برای ارتقای آن بهره گرفت.

Hercules می‌تواند در مناطقی فعالیت کند که برای هواپیماهای ترابری متعارف دست‌نیافتنی است؛ قابلیتی که به لطف طراحی بال بالا و چهار موتور توربوپراپ آن فراهم شده است. این هواپیما به دلیل قابلیت اطمینان بالا، چندمنظوره بودن و طراحی ماژولار، زمینه‌ساز ساخت ده‌ها نسخه مختلف شد؛ از پلتفرم‌های عملیات ویژه گرفته تا نسخه‌های توپدار، تانکرهای سوخت‌رسان و مدل‌های شناسایی و جمع‌آوری اطلاعات.

همچنین C-130 یکی از قدیمی‌ترین برنامه‌های هواپیمای نظامی در جهان است. در هفت دهه گذشته بیش از ۲٬۵۰۰ فروند از این هواپیما ساخته شده و خط تولید آن همچنان فعال است. هرکولس یک پلتفرم جهانی واقعی است که توسط ۲۸ نیروی هوایی مختلف به کار گرفته شده است. نسخه کنونی، C-130J Super Hercules، همچنان تولید می‌شود و نشان داده که حتی در عصر فناوری دیجیتال هم از دوام و کارآیی خارق‌العاده‌ای برخوردار است.

۵- Boeing B-29 Superfortress

۳٬۹۷۰ فروند فروخته شده

B-29 Superfortress ساخت بوئینگ در واپسین روزهای جنگ جهانی دوم ساخته شد. این بمب‌افکن جهشی بزرگ در قابلیت‌های استراتژیک و فناوری هوانوردی بوده و به نخستین بمب‌افکن استراتژیک بین‌قاره‌ای تاریخ بدل شد. این هواپیما که در سال ۱۹۴۲ توسعه یافت، به سامانه‌های کنترل آتش پیشرفته، برجک‌های توپ دفاعی کنترل از راه دور و کابین تحت فشار (در کنار مجموعه‌ای از نوآوری‌های دیگر) مجهز بود. هزینه ساخت آن حتی از پروژه منهتن هم فراتر رفت و دو برابر بیشتر از برنامه تسلیحات هسته‌ای هزینه برداشت؛ همان برنامه‌ای که B-29 برای حمل آن طراحی شده بود.

پیچیدگی فنی B-29 استانداردهای جدیدی برای توسعه سامانه‌های تسلیحاتی تعریف کرد و سرمایه‌گذاری صنعتی عظیمی را به حرکت درآورد. در فاصله سال‌های ۱۹۴۳ تا ۱۹۴۶، بوئینگ ۳٬۹۷۰ فروند B-29 تولید کرد؛ یکی از فشرده‌ترین دوره‌های تولید در تاریخ صنعت هوانوردی. این هواپیما روند کارزار نظامی ایالات متحده در اقیانوس آرام در جنگ جهانی دوم را تغییر داد؛ زیرا این امکان را برای ایالات متحده فراهم کرد تا بمباران‌های استراتژیک مداومی را علیه ژاپن به راه بیندازد. در نهایت نیز تنها دو بمب اتمی تاریخ که در جنگ واقعی استفاده شدند، توسط همین هواپیما حمل و رها شدند.

با وجود آغاز سریع عصر جت پس از جنگ جهانی دوم، بسیاری از B-29ها تا دهه ۱۹۵۰ و حتی در جریان جنگ کره به خدمت ادامه دادند. فراتر از استفاده عملیاتی در جنگ، این هواپیما تأثیر بزرگی بر هوانوردی نظامی گذاشته و چارچوبی برای دکترین قدرت هوایی استراتژیک و استانداردهای صنعت هوافضا ایجاد کرد. تجربه‌ای که بوئینگ از برنامه B-29 به دست آورد، مستقیماً به توسعه نخستین هواپیمای جت ترابری و مسافربری جهان، یعنی بوئینگ ۷۰۷، منجر شد.

۴- Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon

بیش از ۴٬۶۰۴ فروند فروخته شده

به عنوان جنگنده سبک‌وزنی که با حمایت گروهی از کهنه‌سربازان جنگ ویتنام موسوم به «Fighter Mafia» توسعه یافت، در دهه ۱۹۷۰ نیروی هوایی ایالات متحده F-16 Fighting Falcon ساخت جنرال داینامیکس را به عنوان جنگنده جدید خود انتخاب کند. این جنگنده که بعدها با لقب «وایپر» شناخته شد، با ویژگی‌های نوآورانه‌ای مانند دسته کنترل جانبی، پایداری ایستایی بهبود یافته و سامانه پرواز با سیم، هوانوردی نظامی را متحول کرد. F-16 با قرار دادن چابکی و رابط کاربری خلبان در اولویت نسبت به ظرفیت حمل بار یا سرعت، طراحی جنگنده‌های قبلی مانند F-4 Phantom ساخت مک دانل داگلاس را به چالش کشید.

به لطف چابکی بالا، سرعت مناسب، هزینه تولید پایین و همچنین سیاست آمریکا در اشتراک‌گذاری این هواپیما با متحدان از طریق قراردادهای تولید تحت لیسانس، F-16 به موفقیتی بی‌سابقه دست یافت. از سال ۱۹۷۶ تاکنون بیش از ۴٬۶۰۰ فروند از این جنگنده ساخته شده و ۲۵ کشور در شش قاره از آن استفاده می‌کنند. کشورهایی مانند کره‌جنوبی، بلژیک و ترکیه خطوط مونتاژ اختصاصی خود را برای F-16 راه‌اندازی کرده و بدین ترتیب یک شبکه صنعتی جهانی شکل گرفت که دهه‌ها تولید را پشتیبانی کرده و میلیاردها دلار سود برای صنعت هوافضا به همراه آورده است.

پس از خرید بخش نظامی جنرال داینامیکس در سال ۱۹۹۳، این جنگنده به لاکهید مارتین رسید. استفاده گسترده از این جنگنده موجب شد بسیاری از نیروهای هوایی ناتو و متحدان آمریکا با یک پلتفرم مشترک استانداردسازی شوند که هم‌افزایی عملیاتی و آموزش را بهبود بخشید. ادامه تولید این هواپیما با وجود ظهور جنگنده‌های نسل پنجم، تنها گواه دیگری بر عملکرد خارق‌العاده و توانمندی ماندگار F-16 است.

۳- Lockheed T-33 Shooting Star

۶٬۵۵۷ فروند فروخته شده

T-33 Shooting Star ساخت لاکهید نسخه آموزشی دو سرنشینه جنگنده F-80 ساخت همین کمپانی بود. نخستین پرواز این جنگنده متمایز در سال ۱۹۴۸ انجام شد و هدف آن کمک به خلبانان نظامی برای گذار از هواپیماهای ملخی به جت در نخستین سال‌های جنگ سرد بود. این هواپیما گزینه‌ای ایده‌آل برای آشنایی خلبانان با سرعت‌های بالا و کنترل بال‌های متمایل به عقب محسوب می‌شد. طراحی ساده، هندلینگ نرم و مطمئن، و موتور واحد قابل اعتماد، آن را به یکی از مهم‌ترین هواپیماهای آموزشی دوران تبدیل کرد.

بین سال‌های ۱۹۴۸ تا ۱۹۵۹ در مجموع ۵٬۶۹۱ فروند T-33 ساخته شد که طی چند دهه در بیش از ۲۰ کشور به خدمت گرفته شدند. به دلیل صرفه‌جویی‌های ناشی از تولید انبوه و پذیرش گسترده جهانی، نیروهای هوایی متحدان آمریکا توانستند رویه‌های عملیاتی و هزینه‌های آموزشی مشترکی داشته باشند. در سطح جهانی، دکترین آموزش هوانوردی نظامی و توسعه خلبانان تا حد زیادی با کمک T-33 شکل گرفت.

سادگی پرواز و سهولت نگهداری T-33 به نیروهای هوایی سراسر جهان اجازه داد تا برنامه‌های مستقل آموزش جت راه‌اندازی کنند. همین امر زمینه‌ساز تربیت هزاران خلبان ماهر شد که بعدها هدایت جنگنده‌های پیشرفته‌تر را بر عهده گرفتند. بسیاری از T-33ها حتی تا قرن بیست‌ویکم پرواز می‌کردند که این هواپیما را به یکی از طولانی‌ترین خطوط تولید و خدمت در تاریخ هوانوردی آمریکا رساند.

۲- Lockheed P-38 Lightning

۱۰٬۰۳۷ فروند فروخته شده

اولین طراحی کلارنس «کِلی» جانسون و یکی از نوآورانه‌ترین هواپیماهای جنگ جهانی دوم، جنگنده P-38 Lightning ساخت لاکهید بود. این هواپیما که پیش از آغاز رسمی جنگ توسعه یافته و نمونه‌های اولیه‌اش تحویل داده شده بود، به یکی از پرتیراژترین هواپیماهای تاریخ لاکهید بدل شد. عملکرد عالی در ارتفاع بالا، برد طولانی و قدرت آتش سنگین از ویژگی‌های بارز این جنگنده بودند. P-38 همچنان پرتولیدترین جنگنده دوقلوی دو‌ دُم (twin-boom) تاریخ است.

این جنگنده در زمان خود مملو از فناوری‌های پیشرفته بود؛ از جمله ارابه فرود سه‌چرخه‌ای، موتورهای توربو سوپرشارژ و سامانه‌های پیچیده خنک‌کننده میانی. طراحی آیرودینامیک و چشم‌نواز آن نیز استاندارد جدیدی برای جنگنده‌های پیستونی ایجاد کرد. در طول جنگ، لاکهید ۱۰٬۰۳۷ فروند P-38 ساخت که آن را به موفق‌ترین هواپیمای تاریخ این شرکت تبدیل می‌کند. حتی نام «لایتنینگ» آن بعدها به جنگنده مدرن F-35 منتقل شد.

P-38 نقش بزرگی در کارزار نظامی اقیانوس آرام داشت و در تمامی جبهه‌های جنگ جهانی دوم به کار گرفته شد. چندمنظوره بودن و کارآیی آن با حضور در نیروهای هوایی متفقین (از بریتانیا و استرالیا گرفته تا ارتش آزاد فرانسه آزاد) به‌وضوح اثبات شد. این هواپیما دکترین جنگنده‌ها و توسعه هوانوردی نظامی را دگرگون کرد. به لطف موفقیت «لایتنینگ» بود که به کِلی جانسون اجازه داد واحد افسانه‌ای Skunk Works را پایه‌گذاری کند؛ جایی که بسیاری از مشهورترین هواپیماهای تاریخ نیروی هوایی آمریکا طراحی و ساخته شدند.

۱- Boeing B-17 Flying Fortress

۱۲٬۷۳۱ فروند فروخته شده

B-17 Flying Fortress ساخت بوئینگ ستون اصلی قدرت هوایی استراتژیک آمریکا در جنگ جهانی دوم و نمادی از قدرت این کشور بود. نخستین پرواز این بمب‌افکن در سال ۱۹۳۵ انجام شد و تا سال ۱۹۴۵، در مجموع ۱۲٬۷۲۶ فروند از آن از خطوط تولید بوئینگ، داگلاس و لاکهید-وگا خارج شد. این تیراژ بالا مستقیماً به توان رزمی تبدیل شد؛ به‌گونه‌ای که روزانه صدها B-17 وارد حریم هوایی آلمان می‌شدند، صنایع این کشور را فلج می‌کردند و لوفت‌وافه را مجبور می‌ساختند جنگنده‌ها و سامانه‌های پدافندی را از جبهه‌ها به دفاع از خاک خود منتقل کند.

حجم عظیم این هواپیماها در آرایش‌های تهاجمی امکان ایجاد «جعبه‌های رزمی» (combat boxes) را فراهم کرد؛ آرایش‌هایی متقابل و دفاعی که صدها مسلسل کالیبر ۵۰ در آن با میدان‌های آتش هم‌پوشان، شبکه‌ای مرگبار از دفاع ایجاد می‌کردند. این سطح از تولید انبوه نشان داد که ظرفیت صنعتی خود می‌تواند به یک سلاح استراتژیک بدل شود؛ مفهومی که در همه جبهه‌های جنگ جهانی دوم به نمایش درآمد.

خط تولید گسترده Flying Fortress طرز تفکر دکترینی درباره قدرت هوایی و تولید جنگی را تغییر داد. برای رسیدن به سهمیه تولید تعیین شده، بوئینگ نوآوری‌هایی در خطوط مونتاژ پیاده‌سازی کرد که بعدها در هوانوردی پس از جنگ به استاندارد بدل شدند. ایده‌هایی مانند مونتاژ بخش‌ به بخش (section-assembly)، برون‌سپاری قطعات (subcontracting) و کنترل کیفیت آماری، همگی امکان تولید تعداد حیرت‌انگیز تعداد زیادی B-17 را فراهم ساختند.

منبع: روزیاتو