کاهش ۲.۵ متری آب دریای خزر بحرانی خاموش در شمال ایران است

محیط زیست در یک دهه اخیر دستخوش تغییر و تحولات عظیمی شده و نگرانی‌های بسیاری برای فعالان این حوزه به وجود آورده است. خشک شدن زاینده رود و از آن مهم‌تر دریاچه ارومیه، بحران آب و خشکسالی‌های پیاپی که حیات جانوری در بسیاری از مناطق کشور را با معضل انقراض بعضی گونه‌ها مواجه کرده، نمونه‌های بارزی از دگرگونی محیط زیست هستند که باید به آن‌ها با چشم اندازی نو نگریست.

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های شمال کشور در مقطع کنونی، افت محسوس ۲.۵ متری آب دریای خزر است. در یک دهه اخیر و به تدریج، آب این دریاچه بزرگ کاهش یافته و زنگ خطر را در نواحی شمالی ایران به صدا درآورده است. گرچه سطح آب آهسته کاهش یافته، اما آثار آن امروزه به روشنی دیده می‌شود. پیامد این رخداد بزرگ و نگران کننده می‌تواند اکوسیستم را به تدریج نابود کند و آثار سوء اقتصادی، اجتماعی و حتی زمین شناسی داشته باشد.

بحران کاهش ۲.۵ متری آب دریای خزر

کارشناسان به کمک مشاهدات میدانی و به استناد داده‌های علمی، متوجه ناترازی آب دریای خزر شده و بارها راجع به کاهش محسوس آن هشدار داده‌اند. به باور آن‌ها، چالش فعلی نتیجه عوامل اقلیمی، تبخیر شدید و کاهش ورودی آب رودخانه‌ها بوده و تغییرات الگوهای آب‌وهوایی نیز به این مشکل دامن زده است. رئیس بخش زلزله شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی پیرو کاهش ۲.۵ متری سطح آب خزر گفته:

    براساس مطالعات انجام شده در یک دهه اخیر، سطح آب دریای خزر حدود ۲.۵ متر کاهش یافته است. نکته قابل توجه درباره دریای خزر این است که بخش‌های عمیق‌تر آن در سمت سواحل ایران قرار دارد. در نتیجه، اثرات کاهش تراز آب در برخی مناطق ساحلی کشور ما به صورت ملموس‌تری قابل رویت است. برای نمونه در ساری، در محدوده‌ای که اسکله وجود داشت، براساس اندازه‌گیری‌ها مشخص شد که سطح آب دریا حدود ۱۷۵ متر عقب نشینی کرده است.

شاید تا اواخر دهه ۸۰ و اوایل دهه ۹۰ شمسی، عقب نشینی آب دریای خزر یک تئوری بود، اما امروزه تبدیل به یک چالش عینی و ملموس شده که باید برای آن چاره اندیشی کرد. اگر برای این معضل راه حلی پیدا نشود، می‌تواند ساختار طبیعی و انسانی مناطق شمالی را دستخوش دگرگونی‌های جدی کند.

به گفته علی بیت اللهی، رئیس بخش زلزله شناسی، بیشترین آثار پس روی آب و خشکی بستر دریا در سواحل کشورهای آذربایجان، روسیه و قزاقستان مشاهده می‌شود، اما هم اکنون در بعضی از مناطق شمالی ایران که شیب آن‌ها ملایم است و دارای گودی طبیعی هستند، تراز آب به طور محسوسی کاهش پیدا کرده است.

از آنجا که سواحل شمالی ایران دارای ویژگی ژئومورفولوژیک هستند، ناترازی آب به طرز عیانی باعث جابه‌جایی خط ساحلی شده است. به عبارت بهتر، مناطقی که شیب ساحلی کمتری دارند با افت محسوس آب، عقب نشینی چندصدمتری از خود نشان می‌دهند. این موضوع هم کاربری اراضی و هم زیرساخت‌های ساحلی را با مشکل مواجه می‌سازد.

آیا کاهش سطح آب صرفا یک پدیده سطحی است؟

علاوه بر کاهش تراز ۲.۵ متری آب دریای خزر، مهم‌ترین پیامد این حادثه، پدیده فرونشست زمین است که می‌تواند تبدیل به یکی از بدترین وقایع زیست محیطی در سال‌های اخیر شود. براساس اعلام بیت اللهی، این پدیده ارتباط مستقیمی با موضوع فرونشست زمین دارد و در واقع، در خطوط ساحلی مثل قائم شهر، ساری، آمل و به ویژه شرق مازندران تا مناطق بهشهر، این پدیده می‌تواند با شدت بیشتری ظهور کند.

رئیس بخش زلزله شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی معتقد است که در نواحی شرقی استان مازندران، به ویژه تا محدوده گلوگاه، پهنه‌های فرونشستی با نرخ ۲ تا ۴ سانتی متر در سال قابل مشاهده هستند. این میزان هرچند نسبت به سایر مناطق کشور کمتر است، اما با توجه به ویژگی‌های زمین شناسی منطقه و بالا بودن سطح آب‌های زیرزمینی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

با عنایت به آنچه در بالا گفتیم، کاهش تراز آب به میزان ۲.۵ متر در یک دهه اخیر، صرفا یک پدیده سطحی نیست و توان تحت تأثیر قرار دادن ساختارهای زیر سطحی را دارد. در واقع کاهش فشار هیدرواستاتیکی ناشی از افت سطح آب دریا، برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی باعث فشردگی لایه‌های خاک و نهایتا فرونشست زمین می‌شود.

عوامل مهم کاهش سطح آب دریای خزر

به اعتقاد کارشناسان، یکی از مهم‌ترین عواملی که باعث کاهش تراز آب دریای خزر به میزان ۲.۵ متر در یک دهه شده، تغییرات اقلیمی است. افزایش دما در این منطقه با کاهش بارندگی‌ها همراه بوده و الگوی جریان رودخانه‌ها را تغییر داده است. همچنین حوضه‌های آبریز رودخانه ولگا که اصلی‌ترین منبع تأمین کننده آب دریای خزر به حساب می‌آید، باعث کاهش ورودی آب به این دریاچه شده‌اند.

عامل مهم دیگری که معضل فعلی را به وجود آورده، تبخیر شدیدی بوده که به دنبال افزایش دمای سطح آب ایجاد شده است. در نهایت باید خاطرنشان کرد که ترکیب این عوامل با هم باعث ناترازی ۲.۵ متری سطح آب شده و آثار زیست محیطی متعددی به وجود آورده است.

پیامدهای این چالش زیست محیطی چیست؟

همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، کم شدن سطح آب دریای خزر می‌تواند پیامدهای متعددی برای اکوسیستم ساحلی و دریایی به دنبال داشته باشد. از مهم‌ترین این نتایج زیان بار می‌توان به خشکی تالاب‌های ساحلی، نابودی زیستگاه آبزیان، کاهش تنوع زیستی و تغییر الگوی مهاجرت پرندگان اشاره کرد.

این چالش بزرگ به لحاظ اقتصادی نیز می‌تواند به صیادی، گردشگری، حمل‌و‌نقل دریایی و… ضربه بزند. همچنین وقتی عمق آب در بنادر و اسکله‌ها کاهش می‌یابد، نیاز به لایروبی‌های مکرر بیشتر می‌شود و هزینه‌های نگهداری زیرساخت‌ها افزایش خواهد یافت.

چالش بعدی که کاهش ۲.۵ متری سطح آب می‌تواند ایجاد کند، مواجه ساختن سکونتگاه‌های انسانی واقع در نوار ساحلی با این بحران بزرگ است. تغییر خط ساحلی می‌تواند به تدریج خطر فرونشست زمین را افزایش دهد و زیرساخت‌های شهری و روستایی را در معرض نابودی کامل قرار دهد. بیت اللهی در همین باره گفته است:

    پایین رفتن سطح آب دریای خزر نه تنها نشانه تغییرات اقلیمی و کاهش منابع آبی است، بلکه خود به عنوان عاملی تشدیدکننده در بروز فرونشست زمین در نواحی ساحلی شمال کشور عمل می‌کند. با توجه به افزایش مهاجرت جمعیت به استان مازندران و فشار بر منابع طبیعی و زیست محیطی این منطقه، ساخت‌وساز در این مناطق باید به شدت کنترل شود. در غیر این صورت، در آینده‌ای نه چندان دور با مشکلات زیست محیطی، زمین شناسی و سکونتی مواجه خواهیم شد.

توصیه کارشناسان جهت حفظ اکوسیستم ساحلی و دریایی

دیدیم که کاهش سطح آب دریای خزر در صورتی که کنترل نشود، می‌تواند پیامدهای سوء و خطرناکی برای آینده نزدیک داشته باشد. با این اوصاف، باید برای حفاظت از این میراث طبیعی دست به کار شویم و توصیه کارشناسان را اجرایی کنیم. با عنایت به گستردگی ابعاد این پدیده خطرناک، متخصصان پیشنهاد تدوین و اجرای سیاست‌های جامع به منظور مدیریت سواحل خزر داده‌اند.

به اعتقاد آن‌ها باید سیاست‌ها در راستای کنترل ساخت‌و‌ساز، مدیریت منابع آب زیرزمینی، حفاظت از اکوسیستم‌های حساس و همکاری‌های منطقه‌ای بین کشورهای حاشیه خزر باشد. دریای خزر یک پهنه آبی وسیع و مشترک بین چندین کشور بوده و برای تغییر در تراز آب آن باید رویکردی فراملی اتخاذ کرد. اقدامات یک جانبه نمی‌تواند مشکلی را حل کند و به همین خاطر نیاز به برنامه‌ای مشترک و جامع داریم.

منبع: خبرآنلاین