«باستانشناسی یخی»؛ جستجوی اسرار باستانی در زیر یخهای کوهستان
ذوب شدن یخهای کوهستانی در سراسر جهان، در حال آشکار کردن گنجینهای شگفتانگیز از گذشته انسان است؛ آثاری که هزاران سال در دل یخها سالم باقی مانده بودند و اکنون با گرمتر شدن زمین یکی پس از دیگری از زیر یخ بیرون میآیند. اما این کشفیات با یک بحران بزرگ همراه است: به محض آنکه اشیای باستانی از یخ خارج میشوند، روند نابودی آنها آغاز میشود. به همین دلیل «باستانشناسان یخ» در رقابتی نفسگیر تلاش میکنند پیش از پوسیدن و از بین رفتن این آثار، آنها را پیدا و ثبت کنند.
فرادید| داستان این رشته علمی جدید یعنی «باستانشناسی یخی» از سال ۲۰۰۶ در کوههای «اینلاندت» نروژ آغاز شد؛ زمانی که یک کوهنورد محلی به نام «رایدار مارستاین» در یک روز بیش از حد گرم، کفشی چرمی را روی یخ پیدا کرد. او فوراً فهمید که با شیئی مهم روبهروست. کفش را با دقت بستهبندی کرد و به باستانشناسان خبر داد. بعدها مشخص شد این کفش حدود ۳۴۰۰ سال قدمت دارد. همین کشف سرآغاز بزرگترین برنامه باستانشناسی یخی جهان شد؛ پروژهای به نام «اسرار یخ».
به گزارش فرادید؛ از آن زمان تاکنون، گروه کوچکی از باستانشناسان هر سال در اواخر تابستان، زمانی که ذوب یخها به اوج میرسد، به ارتفاعات نروژ میروند تا آثار تازهای را جستوجو کنند. آنها تاکنون حدود ۴۵۰۰ شیء باستانی پیدا کردهاند؛ از قدیمیترین جفت اسکی چوبی سالم جهان گرفته تا تیرهای شکار، لباسها، پارچهها، تلهها و وسایل مربوط به مسیرهای تجاری باستانی.
چوب اسکی باستانی که از زیر یخهای بیرون آمد
بسیاری از این اشیا بهطرز حیرتآوری سالم ماندهاند. دلیلش این است که یخ مانند یک فریزر طبیعی عمل میکند. دمای پایین و نبود اکسیژن، فعالیت میکروبها را متوقف میکند و باعث میشود چوب، چرم، پارچه و حتی بقایای حیوانی هزاران سال دوام بیاورند. اما این حفاظت فقط تا زمانی ادامه دارد که اشیا زیر یخ باشند. به محض بیرون آمدن، نور، اکسیژن، رطوبت و تغییرات دما به سرعت آنها را نابود میکند. برای نمونه، بخشی از یک سبد چرمی دوران وایکینگ که پژوهشگران پیدا کرده بودند، تنها چند لحظه پس از بیرون آوردن از بسته نگهداری شروع به خرد شدن کرد.
گرمایش جهانی اکنون این روند را به شکلی بیسابقه سرعت داده است. از کوههای آلپ و راکی گرفته تا آلتای مغولستان و یخهای نروژ، یخهای باستانی در حال ناپدید شدن هستند. این وضعیت باعث شده باستانشناسان یخی در شرایطی بسیار دشوار و با امکانات محدود، به نوعی عملیات نجات فرهنگی دست بزنند. آنها باید پیش از نابودی کامل آثار، آنها را شناسایی، ثبت و حفظ کنند.
یک کفش چرمی از دوران روم باستان که در زیر یخها سالم باقی مانده بود
کار در این مناطق بسیار خطرناک است. پژوهشگران ساعتها در کوهستانهای مرتفع راه میروند، روی یخهای ناپایدار حرکت میکنند و با ریزش سنگ، شکافهای عمیق یخی و زمینهای در حال فروپاشی روبهرو هستند. یکی از اعضای پروژه نروژ تعریف میکند که سال گذشته بدون تجهیزات ایمنی داخل شکاف یخی سقوط کرده بود و همکارانش مجبور شدند او را بیرون بکشند. با ذوب یخها، زمینهای یخزده هزارانساله نیز سست میشوند و خطرات افزایش پیدا میکند.
پژوهشگران هشدار میدهند که زمان بسیار محدود است. در نروژ پیشبینی میشود تا پایان این قرن حدود ۸۰ درصد یخهای کوهستانی از بین برود؛ حتی اگر انتشار گازهای گلخانهای فوراً متوقف شود. برخی باستانشناسان میگویند طی تنها ۱۵ سال، نیمی از یخهای مهمترین محوطههای باستانی نروژ ناپدید شدهاند و احتمالاً بسیاری از تودههای یخی کوچک در کمتر از دو دهه آینده کاملاً محو خواهند شد.
در مغولستان نیز شرایط مشابهی وجود دارد. بسیاری از اشیایی که از یخ بیرون آمدهاند، پیش از رسیدن پژوهشگران در اثر تماس با هوا و باکتریها پوسیدهاند. همین مسئله باعث شده اطلاعات مهمی درباره نحوه سازگاری انسانها و حیوانات با تغییرات اقلیمی گذشته برای همیشه از بین برود.
نمونهای از کشفیات زیر یخ؛ پیکانی مربوط به عصر برنز
باستانشناسی یخی در واقع رشتهای بسیار جوان است. بسیاری آغاز جدی آن را به کشف مشهور «اوتزی مرد یخی» در سال ۱۹۹۱ نسبت میدهند؛ مردی ۵۳۰۰ ساله که جسدش در مرز ایتالیا و اتریش از زیر یخ بیرون آمد. پس از آن، جستوجوی آثار مدفون در یخ در سراسر جهان شدت گرفت. در دهههای بعد، پژوهشگران در کانادا، آلاسکا، آند و آسیای مرکزی نیز پروژههای مشابهی آغاز کردند.
پیشرفت فناوری نیز این رشته را متحول کرده است. امروزه دانشمندان میتوانند با DNA باستانی، اطلاعات دقیقی درباره انسانها، حیوانات و گیاهان گذشته به دست آورند. حتی بقایای بسیار کوچک مانند فضولات حیوانات، گرده گیاهان یا چسبهای ساختهشده از پوست درخت میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره رژیم غذایی، مسیرهای مهاجرت و شرایط محیطی هزاران سال پیش ارائه کند.
در نروژ، پژوهشگران توانستهاند مسیرهای باستانی عبور شکارچیان و بازرگانان را بازسازی کنند. برخی کشفیات حتی نگاه تاریخی به مناطق کوهستانی را تغییر دادهاند. برای مثال، پیدا شدن یک صندل رومی در ارتفاعات نشان داد مسیرهایی که زمانی غیرقابل عبور تصور میشدند، در دوران باستان مورد استفاده انسانها قرار داشتهاند.
