بزرگترین «جنگ داخلی شامپانزهها» چگونه شکل گرفت؟
در سال ۲۰۱۸، بزرگترین گروه شناختهشده شامپانزههای وحشی جهان که در پارک ملی کیباله اوگاندا زندگی میکردند، به دو گروه جداگانه تقسیم شد؛ شکافی که بهسرعت به خشونت کشیده شد و تا امروز ادامه دارد. اکنون پژوهشگران برای اولین بار این وضعیت را بهطور دقیق مستند کردهاند؛ پدیدهای که شاید بتواند درک ما از درگیریهای انسانی را هم عمیقتر کند.
فرادید| این اولین بار نیست که در میان شامپانزهها جدایی همراه با خشونت دیده میشود، اما گروه «نگوگو» یکی از بهترین نمونههای مطالعهشده در جهان است. پژوهشگران به دادههایی از بیش از سه دهه مشاهده رفتاری و تحلیل شبکههای اجتماعی این حیوانات دسترسی داشتند.
به گزارش فرادید؛ طبق یافتهها، از حدود سال ۲۰۱۵ نشانههای تغییر ظاهر شد: گروهی که پیشتر یکپارچه بود، بهتدریج دچار فاصلهگیری شد. اعضا کمتر با هم تعامل داشتند، از نظر مکانی از یکدیگر دوری میکردند و حتی در تولیدمثل نیز از هم جدا شدند. دانشمندان معتقدند یکی از دلایل این روند، مرگ چند نر مهم و تأثیرگذار در سال قبل از آن بوده است.
جدایی دائمی و آغاز خشونت
در میان شامپانزهها، فاصلهگیری موقت چیز عجیبی نیست، اما این بار موضوع فرق داشت. این جدایی دائمی شد و تا سال ۲۰۱۸، دو گروه کاملاً مستقل شکل گرفت — اتفاقی که پژوهشگران آن را «بسیار نادر» توصیف میکنند. در نهایت، گروه نگوگو به دو بخش تقسیم شد: گروه مرکزی با ۱۰۷ عضو و گروه غربی با ۸۳ عضو
با وجود اینکه گروه غربی کوچکتر بود، همین گروه آغازگر خشونت شد. ابتدا حملات به شامپانزههای بالغ گروه مرکزی شروع شد و تا سال ۲۰۲۱، حتی به کشتن نوزادان هم رسید.
یکی از پژوهشگران میگوید: «نکته قابل توجه این است که این شامپانزهها در حال کشتن اعضای سابق گروه خود هستند.» به بیان دیگر، هویتهای جدید گروهی، روابط دوستانه و همکاریهای قدیمی را کاملاً کنار زدهاند.
بر اساس دادهها، بین سالهای ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۴، شامپانزههای گروه غربی بهطور متوسط هر سال یک نر بالغ و دو نوزاد از گروه مرکزی را کشتهاند. البته احتمال میرود آمار واقعی بیشتر از این باشد، چون همه حملات ثبت نشدهاند.
آیا این یک «جنگ داخلی» است؟
شباهت این درگیری با جنگهای انسانی برای بسیاری وسوسهانگیز است. در گذشته هم نمونهای مشابه در تانزانیا دیده شده بود و حتی برخی دانشمندان آن را با جنگ داخلی مقایسه کرده بودند.
اما همه با این مقایسه موافق نیستند. پژوهشگر اصلی این مطالعه هشدار میدهد که نباید بهسادگی این وضعیت را «جنگ داخلی» نامید.
با این حال، او معتقد است چیزی که در اینجا دیده میشود — یعنی قطبیشدن و خشونت جمعی — میتواند سرنخهایی درباره رفتار انسانها به ما بدهد.
نکته مهم: نبود عوامل فرهنگی
یکی از جالبترین بخشهای این مطالعه این است که برخلاف انسانها، در این درگیری هیچ عامل فرهنگی وجود ندارد. نه زبان، نه مذهب، نه قومیت و نه اختلاف عقیده. با این حال، فقط روابط اجتماعی و تغییرات در ساختار گروهی کافی بوده تا چنین شکاف و خشونتی شکل بگیرد.
پژوهشگران میگویند اگر چنین درگیریهایی بدون این عوامل در شامپانزهها رخ میدهد، شاید در انسانها هم ریشه اصلی در جای عمیقتری باشد و عوامل فرهنگی فقط نقش ثانویه داشته باشند.
امید به کاهش درگیریها
در نهایت، این تحقیق فقط درباره شامپانزهها نیست. دانشمندان معتقدند اگر بتوانیم بفهمیم چگونه روابط ساده اجتماعی به خشونت گسترده تبدیل میشوند، شاید بتوانیم در زندگی خودمان هم از شدت درگیریها کم کنیم.
به گفته پژوهشگران، شاید راه صلح نه در تصمیمات بزرگ سیاسی، بلکه در رفتارهای کوچک روزمره باشد — در آشتیها، در ارتباطها، و در بازسازی روابط انسانی.
