تصاویر| ۸ هواپیمای مشهوری که دیوار صوتی را شکستند؛ از Douglas DC-8 تا Tupolev Tu-22

ده‌ها نوع هواگرد از دیوار صوتی عبور کرده‌اند، آن‌قدر زیاد که فهرست‌کردن همه‌شان در اینجا ممکن نیست. این گروه شامل تقریباً همه جت‌های جنگنده، بسیاری از هواپیماهای آموزشی نظامی، انواع هواگردهای آزمایشی، و شماری از بمب‌افکن‌های راهبردی می‌شود.

برای کوتاه نگه‌داشتن بحث، جت‌های جنگنده، هواپیماهای آزمایشی، هواپیماهای آموزشی و بمب‌افکن‌های بازنشسته از این فهرست حذف شده‌اند. با این حال، نام راکت‌پیما‌ی مشهور North American X-15 به‌عنوان تنها هواگرد سرنشین‌داری که به‌صورت هایپرسونیک پرواز کرده، در فهرست باقی می‌ماند.

این فهرست روی تعداد بسیار محدودی از هواپیماهای تجاری که دیوار صوتی را شکسته‌اند، بمب‌افکن‌های راهبردی فراصوتِ در خدمت امروز، و دو هواگرد جاسوسی/آزمایشیِ دوران جنگ سرد که رکوردهای مهمی ثبت کرده‌اند، تمرکز دارد. نسل بعدی بمب‌افکن‌های پنهانکار راهبردی (B-21/H-20) زیرصوت هستند. هیچ جت تجاریِ مخصوص بیزنس هم برای پرواز فراصوت طراحی نشده است.

۸. Douglas DC-8

حداکثر سرعت: ماخ ۱.۰۱۲

Douglas DC-8 یک هواپیمای مسافربری باریک‌پیکر چهارموتوره متعلق به دهه ۱۹۵۰ است که توسط شرکت Douglas و بعدها McDonnell Douglas تا سال ۱۹۷۲ ساخته شد. این تنها هواگرد لوله‌ای-بال‌دارِ متعارف در این فهرستِ هواگردهای فراصوت است. DC-8 یک هواپیمای فراصوت نبود، اما نشان داد که بسیاری از هواگردهای زیرصوت می‌توانند هنگام شیرجه از سرعت صوت عبور کنند.

در اوت ۱۹۶۱، یک DC-8-43 در یک شیرجه کنترل‌شده عمداً دیوار صوتی را شکست و به سرعت ماخ ۱.۰۱۲ رسید. این هواپیما به مدت ۱۶ ثانیه در سرعتی فراصوت پرواز کرد. هدف از این حرکت سریعِ فراصوت، جمع‌آوری داده درباره طراحی جدید لبه حمله بال بود. در جریان این آزمایش، این هواپیما به نخستین هواپیمای مسافربری تجاری تبدیل شد که به‌صورت فراصوت پرواز کرده است.

این هواپیما با شماره ثبت CF-CPG بعدها به Canadian Pacific Air Lines تحویل داده شد. طبق اطلاعات Planespotters.net، این هواپیما هنگام اوراق شدن ۲۰ ساله بود. این هواپیما ابتدا Empress of Montreal نام داشت و بعداً Empress of Buenos Aires نام‌گذاری شد. مانند دیگر هواپیماهای تجاری، سرعت کروز DC-8 حدود ماخ ۰.۸۲ بود.

۷. Rockwell B-1B Lancer

حداکثر سرعت: ماخ ۱.۲۵

در اوایل جنگ سرد، نیروی هوایی آمریکا برای غلبه بر پدافند دشمن به ارتفاع و سرعت روی آورد. بدین منظور، ابتدا B-58 Hustler فراصوت را توسعه داد، سپس این ایده را با ساخت North American XB-70 Valkyrie ادامه داد. قرار بود XB-70 در ارتفاع حدود ۷۷,۰۰۰ پا (۲۳,۵۰۰ متر) پرواز کند و حداکثر سرعتی حدود ماخ ۳.۳ داشته باشد.

اما توسعه پدافند هوایی شوروی و اختراع موشک‌های بالستیک قاره‌پیما (ICBM) پیش از ورود این هواپیماها به خدمت، آن‌ها را منسوخ کرد. بعدتر نیروی هوایی B-1A Lancer را توسعه داد تا با پرواز در ارتفاع پایین و سرعت گریز ماخ ۲ عمل کند. اما توسعه رادارهای نگاه به پایین این طرح را هم عملاً غیرممکن کرد.

در نهایت، نیروی هوایی آمریکا نسخه بازطراحی‌شده B-1B را به‌عنوان یک راه‌حل موقت تا زمان ورود B-2 Spirit با سرعت زیرصوت به خدمت، دوباره به برنامه برگرداند. سرعت نهایی B-1B به ماخ ۱.۲۵ کاهش یافت، در حالی که سطح مقطع راداری آن به‌طور چشمگیری کم شد. انتظار می‌رود B-1B تا دهه ۲۰۳۰ به پرواز ادامه دهد و تنها بمب‌افکن فراصوت آمریکا باقی بماند.

۶. Sud Aviation/BAC Concorde

حداکثر سرعت: ماخ ۲.۰۴

کنکوردِ آنگلو-فرانسوی نماد پرواز فراصوت است. در اینجا لازم است هم به جنبه‌های مهندسی و هم ژئوپولیتیکی این هواپیما اشاره شود. وقتی توسعه Concorde آغاز شد، خیلی زود روشن شد که هواپیماهای مسافربری فراصوت از نظر تجاری مقرون‌به‌صرفه نیستند؛ به همین دلیل Boeing و Lockheed برنامه‌های خود برای ساخت جت‌های فراصوت را لغو کردند.

اما Concorde یک پروژه سیاسی بود، نه تجاری. این پروژه حاصل یک معاهده مهم میان بریتانیا و فرانسه بود که با هدف حفظ جایگاه اروپا در برابر سلطه آمریکا و شوروی و همچنین تقویت همگرایی بین کشورهای اروپایی شکل گرفت. از این منظر، Concorde موفق بود و پایه‌ای شد برای همکاری دولت‌های اروپایی و تجمیع منابع هوافضایی آن‌ها؛ فرایندی که در نهایت به شکل‌گیری Airbus انجامید.

فقط ۱۴ فروند از نسخه‌های عملیاتیِ مسافربری آن ساخته شد و این هواپیما از ۱۹۷۶ تا ۲۰۰۳ در خدمت بود. تنها بهره‌برداران آن British Airways و Air France بودند که هواپیماها عملاً توسط دولت‌هایشان به این شرکت‌ها واگذار شده بودند. حداکثر سرعت ماخ ۲.۰۴ آن قرار نیست با Overture شرکت Boom Supersonic که در دست توسعه است، برابری کند که سرعت کروز آن به ماخ ۱.۷ می‌رسد.

۵.Tupolev Tu-160

حداکثر سرعت: ماخ ۲.۰۵

هواپیمای Tupolev Tu-160 با نام «Blackjack» در ناتو، به‌عنوان بمب‌افکن اصلی حمل سلاح هسته‌ای در اتحاد جماهیر شوروی توسعه یافت. بلک‎جک بزرگ‌ترین بمب‌افکن در حال خدمت روسیه است و برای این طراحی شده بود که با نیروی فراوان از سد پدافند هوایی دشمن عبور کند. با این حال، فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به این معنی بود که این هواپیما تنها در تعداد کمی تولید شده و بیشترشان به اوکراین به ارث رسید.

اوکراین بعدها بیشتر Tu-160های خود را به روسیه داد و این کشور همچنان به استفاده از آن‌ها ادامه می‌دهد. امروزه، آن‌ها بیشتر به‌عنوان هواگردهایی برای حفظ میراث عمل می‌کنند و از تعداد کافی برای عبور با نیروی صرف از سد پدافندهای مدرن امروزی بی‌بهره‌اند. روسیه پس از متحمل شدن خسارات قابل‌توجه در ناوگان بمب‌افکن‌های Tu-95 و Tu-22، در سال ۲۰۲۵ شروع به استفاده از آن‌ها علیه اوکراین کرد.

اگرچه Tu-160 با هندسه متغیر قادر است با سرعت ماخ ۲.۰۵ پرواز کند، اما در عمل در سرعتی پایین‎تر از صوت پرواز می‌کند و تنها در فواصل دوربرد و با مهمات دورایستا (stand-off) عملیات انجام می‌دهد. در حالی که نیروی هوایی ایالات متحده برای معرفی نسل دوم بمب‌افکن پنهانکار خود (B-21) آماده می‌شود، روسیه بمب‌افکن قدیمی Tu-160 را دوباره به خط تولیدِ محدود بازگردانده است.

۴. Tupolev Tu-22

حداکثر سرعت: ماخ ۱.۸۸

هواپیمای Tupolev Tu-22 با نام «Backfire» در ناتو، اغلب به‌عنوان یک بمب‌افکن راهبردی توصیف می‌شود، هرچند در اصل برای نقش ضدکشتی طراحی شده بود. این هواپیمای فراصوت با برد و سرعتی طراحی شده بود که برای نفوذ به پدافند هوایی گروه‌های ضربت ناو هواپیمابر و حمله به ناوهای آمریکایی و بریتانیایی نیاز بود.

یکی از دلایل اصلی توسعه جنگنده ارزشمند Grumman F-14 Tomcat توسط نیروی دریایی آمریکا، مقابله با Tu-22 و دفاع از ناوگان دریایی بود. امروزه، این هواپیماها با کاهش تعداد، همچنان در نیروی هوایی روسیه در خدمت هستند، در حالی که با فرسایش و استهلاک بدنه مواجه‌اند. Tu-22ها نیز مانند Tu-160های روسیه، در مأموریت‌های زیرصوت دورایستا استفاده می‌شوند.

Tu-22ها حداکثر سرعتی معادل ماخ ۱.۸۸ دارند. مشخص نیست که روسیه تا چه زمانی قادر خواهد بود ناوگان Tu-22 (که به نسخه Tu-22M3 ارتقا یافته‌اند) را در خدمت نگه دارد. انتظار می‌رود جنگنده-بمب‌افکن Sukhoi Su-34 با نام ناتو «Fullback» در نهایت جایگزین Tu-22M3 و همچنین جنگنده ضربتی تاکتیکی قدیمی Su-24 شود.

۳. Tupolev Tu-144

حداکثر سرعت: ماخ ۲.۱۵

هواپیمای Tupolev Tu-144 ملقب به «Concordski» رقیب شکست‌خورده شوروی برای هواپیمای آنگلو-فرانسوی Concorde بود. اگرچه این هواپیما زودتر از کنکور به پرواز درآمد، اما در یک نمایش هوایی در پاریس، طی حادثه‌ای بسیار خبرساز سقوط کرد. این هواپیما تا سال ۱۹۷۵ وارد خدمت نشد و پس از یک سقوط دیگر، تنها پس از ۱۰۲ پرواز تجاری، به‌سرعت از استفاده در حوزه برنامه‌ریزی‌شده مسافربری کنار گذاشته شد.

Tu-144 از جهاتی یک شاهکار مهندسی به شمار می‌رفت، اما از جهات دیگر، نشان‌دهنده عدم امنیت سیاسی آن زمان شوروی بود. این هواپیما توسط مهندسان هواپیماهای نظامی ساخته شد که به طراحی هواپیماهای مسافربری راحت عادت نداشتند. این مسئله باعث شد کابین هواپیما به‌طور بی‌سابقه‌ای پرسروصدا باشد. موتورها نیز طول عمر عملیاتی بسیار بدی داشتند، هرچند این موضوع به‌مرور زمان تا حدودی بهبود یافت.

این هواپیما حداکثر سرعتی معادل ماخ ۲.۱۵ (کمی بیشتر از کنکورد) داشت. در حالی که کنکورد به خاطر مسیرهای پروازی محدودش معروف است، وضعیت برای Tu-144 حتی بدتر بود و تنها یک مسیر داخلی برای آن استفاده شد: مسکو به آلما-آتا (آلماتی کنونی در قزاقستان). آخرین بهره‌بردار آن ناسا در دهه ۱۹۹۰ بود که موتورها را با نمونه‌های آمریکایی بهتر جایگزین کرد و سپس از هواپیما برای آزمایش‌ها استفاده کرد.

۲. Lockheed SR-71

حداکثر سرعت: ماخ ۳.۳

هواپیمای Lockheed SR-71 Blackbird یکی از مشهورترین هواگردهای فراصوتی است که تاکنون ساخته شده و از برنامه مرتبط A-12 توسعه یافته است. در دهه ۱۹۵۰، نیروی هوایی آمریکا و سازمان سیا هواپیمای جاسوسی زیرصوت Lockheed U-2 را توسعه دادند. با ارتفاع کروز حدود ۷۰,۰۰۰ پا (۲۳,۱۰۰ متر)، تصور می‌شد که این هواپیما با مصونیت از بالای پدافند هوایی شوروی پرواز می‌کند.

اما توسعه موشک‌های سطح‌به‌هوای شوروی این تصور را ناکام گذاشت و سرنگونی U-2 در سال ۱۹۶۰، نیروی هوایی ایالات متحده را شوکه کرد. سپس بخش Skunk Works شرکت لاکهید دست‌به‌کار شد تا هواپیمای جاسوسی جدیدی توسعه دهد که به Blackbird تبدیل شد. با ارتفاع پروازی ۸۵,۰۰۰ پا (۲۶,۰۰۰ متر) و حداکثر سرعتی حدود ماخ ۳.۳، این هواپیما قادر بود از تهدیدات زمان خود پیشی بگیرد.

هزینه‌های عملیاتی SR-71، همراه با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و توسعه دارایی‌های جدید جاسوسی/شناسایی (مانند ماهواره‌ها)، منجر به بازنشستگی تدریجی در سال ۱۹۸۹ و بازنشستگی کامل در سال ۱۹۹۸ شد. ناسا نیز نسخه‌های خود از این هواپیما را در سال ۱۹۹۹ بازنشسته کرد. Blackbird همچنان یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای مهندسی جنگ سرد باقی مانده است.

۱. North American X-15

حداکثر سرعت: ماخ ۶.۷

هواپیمای North American X-15 به عنوان بخشی از برنامه فضایی ناسا در اواخر دهه ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ توسعه یافت و موفق شد تا لبه فضای بیرونی پرواز کند. تنها سه فروند از آن ساخته شد و خلبانان آن با برخی تعاریف، فضانورد محسوب می‌شدند. از جمله خلبانانی که با X-15 پرواز کردند، نیل آرمسترانگ بود که بعدها به اولین انسانی تبدیل شد که روی ماه قدم گذاشت.

X-15 رکوردهای متعددی را شکست که برخی از آن‌ها هنوز هم پابرجا هستند. این هواگرد قادر به برخاستن مستقل نبود و باید در ارتفاع توسط یک بمب‌افکن B-52 رها می‌شد. این تنها هواگرد سرنشین‌داری است که به پرواز هایپرسونیک دست یافته است؛ رکوردی با سرعت ماخ ۶.۷ که توسط ویلیام جی. نایت در سال ۱۹۶۷ در ارتفاع ۱۰۲,۰۰۰ پایی (۳۱,۱۲۰ متری) ثبت شد. هر سرعتی بالای ماخ ۵ به‌طور کلی هایپرسونیک در نظر گرفته می‌شود.

به عنوان یک هواپیمای موشکی «انگلی»، X-15 گاهی از فهرست رکوردهای هواپیماهای هواتنفسی (air-breathing) کنار گذاشته می‌شود. امروزه شرکت‌های نوپایی وجود دارند که اهداف مشخصی برای تبدیل سفرهای تجاری مسافربری فراصوت به واقعیت دارند. اما این هدف همچنان دور از دسترس است و مهم‌ترین برنامه‌های مافوق صوت مسافربری با بودجه معتبر و توسعه قابل‌توجه، همچنان Supersonic Boom Overture و جت تجاری Spike Aerospace S-512 هستند. شرکت دولتی چینی COMAC نیز در حال توسعه یک جت مسافربری فراصوت است.

منبع: روزیاتو