قدیمیترین شهابسنگ مریخی چه اطلاعاتی از گذشتۀ این سیاره به ما میدهد؟
سنگی قهوهای و ظاهراً معمولی که در سال ۲۰۲۲ در زمین پیدا شد، ممکن است یکی از ارزشمندترین نمونههای شناختهشده از مریخ باشد. این سنگ که تگازا ۰۰۱ نام دارد، بخشی از پوسته بسیار کهن مریخ است و پژوهشهای تازه دربارۀ آن، اطلاعات مهمی درباره گذشته این سیاره و شرایطی که میتوانسته برای شکلگیری حیات مناسب باشد آشکار کردهاند.
فرادید| دانشمندان معتقدند زمین و مریخ حدود ۴٫۵ میلیارد سال پیش شکل گرفتهاند. برخورد شهابسنگها با مریخ نیز طی میلیاردها سال قطعاتی از پوسته آن را به فضا پرتاب کرده و برخی از آنها سرانجام به زمین رسیدهاند.
به گزارش فرادید؛ تگازا ۰۰۱ حدود ۸۰۰ گرم وزن دارد و در هشت قطعه در نزدیکی منطقه باستانشناختی تگازا در مالی پیدا شد. بررسیهای انجامشده روی مواد معدنی آن، از جمله بلورهای بسیار کوچک زیرکن، نشان میدهد این سنگ دستکم ۴٫۱ میلیارد سال قدمت دارد و احتمالاً قدیمیترین قطعه شناختهشده از مریخ است.
سنگی متفاوت از بیشتر سطح مریخ
تگازا ۰۰۱ از نظر ترکیب نیز غیرعادی است. این شهابسنگ سرشار از سیلیس است و شباهت زیادی به گرانیت دارد، در حالی که بیشتر سطح مریخ از بازالت، سنگی آتشفشانی و تیرهرنگ، تشکیل شده است.
وجود چنین سنگی پرسش مهمی ایجاد میکند، زیرا روی زمین شکلگیری گرانیت معمولاً با فرایندهای پیچیده زمینساختی و حرکت صفحات پوسته مرتبط است؛ در حالی که مریخ برخلاف زمین فاقد صفحات زمینساختی فعال است.
با این حال، پژوهشی که در ژوئن ۲۰۲۶ در نشریه نیچر آسترونومی منتشر شد، نشان میدهد مریخ احتمالاً در گذشته شبکههای عظیم و بههمپیوستهای از مواد مذاب در اعماق پوسته خود داشته است. پژوهشگران با استفاده از دادههای لرزهای کاوشگر اینسایت ناسا دریافتند که این شبکهها ممکن است هزاران کیلومتر در زیر نیمکره شمالی مریخ امتداد داشته باشند.
این یافته نشان میدهد مریخ شاید حتی بدون داشتن صفحات زمینساختی، قادر به ایجاد فرایندهای پیچیده زمینشناختی بوده است؛ فرایندهایی که میتوانستند به شکلگیری پوسته، جو و مخازن بزرگ آب کمک کنند.
مریخ از چه زمانی آب خود را از دست داد؟
اما همین سنگ باستانی نشانههایی از آغاز زودهنگام از دست رفتن آب مریخ نیز در خود دارد. در پژوهشی که در ژوئن ۲۰۲۶ در نشریه ساینس ادوَنسز منتشر شد، دانشمندان ترکیب هیدروژن موجود در تگازا ۰۰۱ را با دو شهابسنگ مریخی جوانتر مقایسه کردند. آنها نسبت هیدروژن به دوتریم (شکل سنگینتر هیدروژن) را بررسی کردند.
هیدروژن سبکتر آسانتر از جو میگریزد و به فضا میرود، در حالی که دوتریم بیشتر باقی میماند. بنابراین افزایش نسبت دوتریم میتواند نشانهای از فرار هیدروژن و در نتیجه از دست رفتن آب باشد.
نتایج نشان میدهد مریخ احتمالاً تنها چند صد میلیون سال پس از سرد و جامد شدن اقیانوس اولیه ماگما، بخش قابلتوجهی از جو اولیه خود را از دست داده است. به بیان دیگر، مریخ تا حدود ۴٫۱ میلیارد سال پیش نیز با سرعت زیادی هیدروژن خود را به فضا از دست میداده است.
این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان میدهد مریخ در دورهای بسیار ابتدایی از تاریخ خود، هم آب و هم شرایطی بالقوه مناسب برای شکلگیری حیات داشته، اما روند از دست دادن آب و جو از همان دوران بسیار کهن آغاز شده است.
با این حال، دانشمندان تأکید میکنند که برای ترسیم تاریخ دقیق مریخ به نمونههای بیشتری نیاز است. تگازا ۰۰۱ نمونهای بسیار کمیاب است و بسیاری از این نتایج فعلاً بر اساس تنها یک قطعه کوچک از گذشته باستانی مریخ به دست آمدهاند.
