بزرگترین «کوه‌های گمشدۀ زمین» کجا قرار داشته‌اند؟
برخورد و انباشته‌شدن توده‌های عظیم سنگی در جریان فرایندهای زمین‌شناختی، برخی از بزرگترین و بلندترین کوه‌های سیاره را پدید آورده است؛ از جمله کوه اورست و قله‌های همسایه آن در هیمالیا. اما آیا تاکنون قله‌ای بلندتر از اورست وجود داشته است؛ کوهی که ارتفاع آن از سطح دریا به ۸۸۴۹ متر می‌رسد؟
فرادید| پاسخ این پرسش هنوز مشخص نیست، اما به گفته کارشناسان، سرنخ‌های زمین‌شناختی نشان می‌دهند که بلندترین قله‌های دوران باستان احتمالاً در کجا قرار داشته‌اند.
به گزارش فرادید؛ زمین‌شناسان اطلاعات و جزئیات کافی در اختیار ندارند تا بتوانند بلندترین قله زمین را در صدها میلیون سال پیش با دقت مشخص کنند. آلن کالینز، استاد زمین‌شناسی دانشگاه آدلاید استرالیا، در گفت‌وگو با وب‌سایت لایو ساینس می‌گوید: «متأسفانه، هرگز نخواهیم توانست به چنین سطحی از دقت و جزئیات دست پیدا کنیم.»
بااین‌حال، سرنخ‌هایی که در رسوبات باقی‌مانده و محبوس در پوسته زمین یافت می‌شوند، می‌توانند از عظمت قله‌ها و ارتفاعات پوشیده از برف در گذشته‌های دور پرده بردارند. دانشمندان با بررسی این بخش‌های پوسته زمین و تعیین عمقی که زمانی تا آن امتداد داشته‌اند، می‌کوشند ارتفاع احتمالی کوهستان‌های باستانی را تخمین بزنند.
کوه‌ها در واقع بخش‌هایی از پوسته قاره‌ای زمین هستند که در اثر برخورد تدریجی صفحات تکتونیکی به سمت بالا رانده می‌شوند. این پوسته بسیار سنگین است و ساختار آن به‌مراتب گسترده‌تر از چیزی است که در سطح زمین می‌بینیم. حتی بلندترین قله‌ها، مانند اورست، بر بستری از پوسته ضخیم و عمیق تکیه دارند.
همان‌طور که برخورد صفحات زمین بخش‌هایی از پوسته را به سمت بالا می‌راند و قله‌های کوهستانی را شکل می‌دهد، بخش‌های دیگری از همین پوسته نیز به اعماق زمین فرو رانده می‌شوند. کالینز و زی‌یی ژو، ژئوشیمی‌دان دانشگاه کرتین استرالیا، هر دو کوه‌ها را از این نظر به کوه‌های یخی تشبیه می‌کنند که تنها بخش کوچکی از آن‌ها از سطح بیرون است و قسمت عمده ساختارشان در زیر سطح پنهان می‌ماند.
ژو به لایو ساینس می‌گوید: «می‌توانیم استدلال کنیم یا حدس بزنیم که بزرگترین کوه در منطقه‌ای قرار داشته که ریشه‌های عمیقی در پوسته زمین داشته است.»
برای مثال، زمین‌شناسان تخمین می‌زنند که ستون پوسته‌ای زیر هیمالیا تا عمق حدود ۸۰ کیلومتری امتداد دارد. اگر این مقدار را با ارتفاع تقریبی ۹۰۰۰ متری اورست مقایسه کنیم، بلندترین کوه جهان در بهترین حالت تنها حدود ۱۴ درصد از ضخامت توده سنگی‌ای را تشکیل می‌دهد که بخشی از آن است.
این موضوع نشان می‌دهد که کوه‌ها نمی‌توانند تا هر ارتفاعی رشد کنند؛ زیرا در نهایت، وزن خودشان می‌تواند موجب ناپایداری و فروریختن آن‌ها شود.
شکل‌گیری هیمالیا حدود ۴۰ تا ۵۰ میلیون سال پیش و در پی برخورد صفحات قاره‌ای هند و اوراسیا آغاز شد. از نظر زمین‌شناختی، هیمالیا رشته‌کوهی نسبتاً جوان است و جوانی آن یکی از دلایلی است که هنوز ارتفاع زیادی دارد. کوه‌های بلند و دندانه‌دار به‌مرور زمان بر اثر فرسایش سریع‌تر از بین می‌روند؛ بااین‌حال، هیمالیا همچنان در حال رشد است، زیرا دو صفحه قاره‌ای همچنان به برخورد با یکدیگر ادامه می‌دهند.
اما چنین برخوردهایی در تاریخ زمین بارها رخ داده‌اند. برای نمونه، ابرکوهستان باستانی ترانس‌گوندوانا در منطقه‌ای که امروزه بخش‌هایی از شرق آفریقا را در بر می‌گیرد، حدود ۶۵۰ میلیون سال پیش شکل گرفت؛ زمانی که آفریقا و آمریکای جنوبی با عربستان، هند، استرالیا و جنوبگان برخورد کردند و ابرقاره گوندوانا را پدید آوردند.
ابرکوهستان باستانی گوندوانا
ابرقاره باستانی گوندوانا بعدها از هم گسست، اما شواهد باقی‌مانده از این کوهستان در مناطقی مانند جنوب هند، سریلانکا، تانزانیا و کنیا نشان می‌دهد که طول آن حدود سه برابر رشته‌کوه هیمالیا بوده است.
کالینز می‌گوید: «اگر امروز در آن مناطق قدم بزنید، می‌توانید سنگ‌هایی را ببینید که زمانی در پایین‌ترین بخش این کمربند کوهستانی قرار داشته‌اند.»
به گفته او، پوسته زمین در این مناطق به‌طور میانگین از پوسته زیر هیمالیا عمیق‌تر است. کالینز می‌افزاید: «تصور می‌کنیم این کوهستان دست‌کم در مقیاس هیمالیا بوده و احتمالاً از آن هم بزرگ‌تر بوده است.»
ساختار پوسته در این مناطق سرنخ‌هایی درباره ارتفاع کوهستان نیز در اختیار دانشمندان قرار می‌دهد. با وجود حدود نیم میلیارد سال فرسایش، بخش‌هایی از این ساختار تا عمق ۳۰ کیلومتری امتداد دارند.
کالینز می‌گوید: «احتمالاً در مقطعی از تاریخ، این سنگ‌ها در نیمه پایینی ستونی از پوسته قرار داشته‌اند که عمق آن به ۶۰ کیلومتر می‌رسیده است.»
این موضوع نشان می‌دهد که کوه‌های بالای چنین بستری ممکن است به ارتفاعی در حد اورست رسیده باشند.
در هیمالیا، بلندترین کوه‌ها در اطراف فلات تبت قرار دارند؛ فلاتی که از نظر ارتفاع، بلندترین فلات زمین محسوب می‌شود و ارتفاع متوسط آن از سطح دریا حدود ۶ کیلومتر است.
به گفته کالینز، رشته‌کوه ترانس‌گوندوانا نیز ممکن است در اطراف منطقه‌ای مرتفع، مشابه فلات تبت، در جنوب ماداگاسکار قرار داشته باشد. در این صورت، حاشیه این فلات احتمالی به شرق ماداگاسکار، جنوب هند و شرق جنوبگان می‌رسیده است.
نامزدهای دیگر برای بلندترین کوه‌های تاریخ زمین
یکی دیگر از نامزدهای احتمالی برای عنوان بلندترین کوهستان تاریخ زمین، رشته‌کوهی است که در جریان کوه‌زایی گرِنویل شکل گرفت؛ فرایندی که با تشکیل ابرقاره رودینیا، حدود ۱٫۳ میلیارد سال پیش، ارتباط داشت.
بقایای این کوهستان باستانی را می‌توان در اطراف جنوب‌شرقی استان انتاریو در کانادا و شمال‌غربی ایالت ورمانت آمریکا مشاهده کرد. بااین‌حال، اطلاعات کمتری درباره این رشته‌کوه ازبین‌رفته وجود دارد. کالینز می‌گوید برخی پژوهشگران معتقدند که ارتفاع آن به اندازه رشته‌کوه ترانس‌گوندوانا یا هیمالیا نبوده است.
در گذشته‌ای دورتر، حدود ۲ میلیارد سال پیش، شکل‌گیری ابرقاره نونا که با نام کلمبیا نیز شناخته می‌شود، شواهدی از وجود کوهستان‌هایی واقعاً عظیم بر جای گذاشت.
ژو در پژوهش خود با بررسی ترکیب بلورهای زیرکن باقی‌مانده در پوسته زمین، در زیر این رشته‌کوه ناپدیدشده، شواهدی از وجود چنین ابرکوهستانی پیدا کرد.
اما هرچه بیشتر به گذشته بازگردیم، تصویر مبهم‌تر می‌شود. به گفته کالینز، زمانی که زمین گرم‌تر بود، احتمالاً کوه‌ها نمی‌توانستند به ارتفاعات امروزی برسند؛ زیرا پوسته گرم‌تر توانایی کمتری برای تحمل وزن دارد.
صفحات قاره‌ای پایدار و سنگ‌های تشکیل‌دهنده آن‌ها نیز تا حدود ۴ میلیارد سال پیش هنوز شکل نگرفته بودند و صدها میلیون سال دیگر طول کشید تا قاره‌های بزرگ پدید آیند.
از نظر ژو، رشته‌کوه‌های نونا، ترانس‌گوندوانا و هیمالیا در حال حاضر بهترین نامزدها برای عنوان بلندترین کوهستان‌هایی هستند که تاکنون روی زمین وجود داشته‌اند.
بااین‌حال، تعیین دقیق بلندترین قله در میان تمام کوه‌های تاریخ زمین، دست‌کم با روش‌های علمی کنونی، احتمالاً ناممکن است.
ژو در پایان می‌گوید: «این پرسش هنوز پاسخی قطعی ندارد.»
