مشاهدات کارشناسی از تخریب‌های میدان ارگ تهران و کاخ گلستان در حمله هوایی

اسکندر مختاری، متخصص و پژوهشگر میراث معماری، جزئیاتی از تخریب‌های میدان ارگ تهران و کاخ گلستان در حمله هوایی آمریکا و اسرائیل را شرح داد و تاکید کرد: تجاوز به «میراث بشری» رخ داده است و این خسارات جنگی باید در چارچوب‌ حقوق بین‌المللی پیگیری و جبران شود. یونسکو کارشناس بفرستد.

اسکندر مختاری طالقانی، دکترای پژوهش هنر، مرمت‌گر، پژوهشگر میراث معماری و شهرسازی، که پس از آسیب دیدن کاخ گلستان در اثر حمله مشترک آمریکا و اسراییل، از این مجموعه بازدید کرد، درباره مشاهدات خود از میدان ارگ و کاخ گلستان گفت: وضعیت به این صورت بود که در ضلع شرقی میدان ارگ، اگر درست به خاطر داشته باشم سه ساختمان قرار داشت. یکی از آن‌ها به طور کامل تخریب شده بود، همان کلانتری قدیمی بازار. ساختمان دیگر مربوط به مبارزه با مواد مخدرِ نیروی انتظامی بود که آن هم آسیب بسیار جدی دیده بود. ساختمان سوم، وزارت راه سابق بود که بعدها به دادگستری واگذار شد، همان ساختمان هشت‌طبقه. آن بنا هم از دو یا سه جهت مورد اصابت قرار گرفته بود. حالا دقیق نمی‌دانم راکت بوده یا موشک، اما هرچه بوده، این موج انفجار بسیار شدید بوده است.

این کارشناس مرمت و معماری افزود: تمام سطح محوطه کاخ گلستان پوشیده از خاک و نخاله‌های ساختمانی شده بود که در اثر این حملات به داخل مجموعه ریخته شده بود. فضای میدان ارگ تقریباً بی‌شباهت به بیابان نبود، بیشتر درختان از بین رفته‌اند و تنها یکی دو درخت کهنسال باقی مانده‌اند.  

مختاری ادامه داد: ساختمان رادیو شیشه‌هایش شکسته بود. ساختمان فعلی دادگستری استان تهران که پیش‌تر وزارت امور داخله بود و در مقطعی هم وزارت اطلاعات، تمام شیشه‌هایش فرو ریخته بود. بانک تجارت روبه‌روی همان ساختمان‌های دادگستری است نیز کاملاً آسیب دیده بود و شیشه‌هایش ریخته بود. محوطه بانک ملی بازار هم پر از خاک بود و اجازه عبور نمی‌دادند. هنوز آن بخش را کامل ندیده‌ام، اما آن ساختمان کلانتری بازار که جزو آثار ثبت ملی است، از نخستین ساختمان‌هایی است که پس از تغییر میدان ارگ قاجاری در دوره پهلوی شکل گرفته و اهمیت تاریخی دارد. اکنون تمام پنجره‌هایش جابه‌جا شده یا فرو ریخته و حالتی ویران پیدا کرده است.

او درباره وضعیت کاخ گلستان بیشتر توضیح داد: در داخل گلستان بیشترین آسیب را «کاخ ابیض» دیده و تمام پنجره‌ها جابجا و آسیب دیده است، حتی پنجره‌های داخلی هم آسیب دیده‌اند و چند جا از سقف آن سوراخ شده است. در داخل کاخ، حدود ۷۰ درصد از بخش‌های پرکار اُرسی تخت مرمر فرو ریخته است. سقف آن قسمت که دارای قاب‌بندی بود، آسیب دیده، اما خود سازه را دچار مشکل جدی ندیدم. به نظر می‌رسد پرده‌ها شدت موج را گرفته‌اند. «تالار سلام»، تالار اصلی موزه، نقاشی‌ها آسیب ندیده‌اند، اما پنجره‌های رو به حیاط، به‌ویژه در ضلع رو به حیاط کاخ گلستان شیشه‌هایشان شکسته یا از جا درآمده است. همچنین «تالار آینه» ای که در نقاشی کمال‌الملک نیز دیده می‌شود و به تازگی مرمت شده بود، صدمه زیادی دیده است از جمله سقف و اُرسی‌هایش.  

این پژوهشگر ادامه داد: در «تالار عاج»، فقط پنجره‌های سمت کاخ آسیب دیده‌اند. تالار برلیان نیز در بخش پنجره‌های سمت کاخ و سقفِ قاب‌بندی آجری دچار صدمه شده است. در «شمس‌العماره» نیز سقف ایوان آن آسیب‌دیده است و هم تالار آن در طبقه همکف که قاب‌بندی آن صدمه دیده است. تقریبا تمام بخش‌هایی که قاب‌بندی تخت داشته‌اند، تقریباً همگی دچار ناپایداری شده‌اند، یا بخش‌هایی از آن‌ها فرو ریخته است یا در معرض ریزش قرار دارند.

مختاری گفت: «کاخ بادگیر» آسیب چندانی ندیده و خسارتش کم است. «تالار الماس» هم تنها یک مورد ارسی آن آسیب دارد و در مجموع وضعیتش نسبتاً خوب است. «چادرخانه» نیز در شرایط خوبی است، فقط دو نورگیر فایبرگلاس داشته است که در اثر موج انفجار آسیب دیده‌اند. به هر صحنه واقعاً بسیار دردناک بود.

او در پاسخ به این پرسش ایسنا که با توجه به اینکه کاخ گلستان یک اثر ثبت جهانی است، در چنین شرایطی چه اقدامی باید انجام شود؟ توضیح داد: باید موضوع فوراً به یونسکو گزارش شود. ایکوم و ایکوموس باید پای کار بیایند. لازم است درخواست اعزام کارشناسان بین‌المللی مطرح شود تا از نزدیک وضعیت را بررسی کنند. نگاه بین‌المللی باید وارد ماجرا شود، هم برای مستندسازی و هم برای ارزیابی خسارات. حضور خبرنگاران در همین شرایط نیز اهمیت دارد.

مختاری ادامه داد: فعالیت‌هایی برای مرمت و حفاظت در حال انجام است؛ چراکه در برخی بخش‌ها اقدامات حفاظت اضطراری باید هرچه سریع‌تر آغاز شود تا تخریب‌ها دامنه‌دار نشود. همان‌طور که گفتم، در بسیاری از نقاط، سازه اصلی آسیب ندیده است، دیوارها و حتی لوح‌های کاشی صدمه جدی ندیده‌اند. هر جا که اُرسی، پنجره وجود داشته، همان نقاط در معرض موج قرار گرفته و آسیب دیده‌اند. سقف‌های تخت هم تقریباً همگی نیازمند تثبیت فوری هستند.

این مرمتگر درباره اینکه در شرایط جنگی اصولاً آثار تاریخی چگونه باید حفاظت شوند، گفت: ما کنوانسیون ۱۹۵۲ را داریم، کنوانسیونی که بر اساس آن همه کشورها موظفند در زمان مخاصمات مسلحانه، حفاظت میراث فرهنگی را رعایت کنند و از هرگونه اقدام نظامی در اطراف آن پرهیز کنند. این یک تعهد جهانی است که دقیقاً برای جلوگیری از چنین اتفاقاتی پیش‌بینی شده است. اگر کشوری از این تعهد عدول کند یا آن را نادیده بگیرد، این رفتار به‌عنوان اقدامی ضدفرهنگی قلمداد می‌شود. اگر اثر در مقیاس جهانی ثبت شده باشد، موضوع حتی در سطحی بالاتر، به‌عنوان اقدامی «ضدبشری» مطرح می‌شود. نمونه تاریخی آن، آسیب‌هایی است که در جنگ‌ها به آثاری مانند مسجد جامع اصفهان وارد شد. پس از جنگ، یونسکو این اتفاقات را به‌عنوان تجاوز به میراث بشری به رسمیت شناخت و موضوع در سطح بین‌المللی مطرح شد. خسارات جنگی باید در چارچوب‌های حقوقی بین‌المللی پیگیری و جبران شوند.

او افزود: البته آمریکا از یونسکو بیرون آمده و خود را مقید به قوانین یونسکو نمی‌داند، اما اسراییل هنوز عضو یونسکوست و  از این کنوانسیون میراث جهانی تخطی کرده و باعث صدمه به کاخ گلستان شده است.  

در اثر حمله مشترک آمریکا و اسرائیل در شامگاه یکشنبه دهم اسفندماه ۱۴۰۴ به میدان ارگ در خیابان پانزده خرداد تهران، بخش‌هایی از کاخ گلستان، میراث جهانی یونسکو آسیب دید.   

به ایسنا گفته شد موج انفجارهای آن حمله سبب شده بخش‌هایی از این کاخ، که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت جهانی شده است، با تخریب و آسیب‌هایی مواجه شود.

سیدرضا صالحی امیری، وزیر میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، دوشنبه ۱۱ اسفندماه نیز در بازدید از این مجموعه تاریخی، با تأیید آسیب‌های وارد شده به آن، گفت که با توجه به نقض قواعد بین‌المللی، گزارش آنچه در کاخ گلستان به عنوان میراث جهانی رخ داده است، به یونسکو ارائه می‌شود.

همچنین علی دارابی، معاون میراث‌ فرهنگی کشور که صبح دوشنبه ۱۱ اسفند، که به همراه مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران و جمعی از مدیران وزرات میراث‌ فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی از این مجموعه بازدیدی داشت، تایید کرد که مجموعه میراث جهانی کاخ گلستان آسیب جدی دیده، این در حالی است که پروتکل‌های حفاظتی نظیر نصب «سپر آبی» را رعایت کرده بود.

منبع: ایسنا