آیا «شهر سوخته» واقعاً سوخته است؟

فرادید| شهر سوخته‌ی سیستان و بلوچستان یکی از تمدن‌های باستانی جهان است که از دید بررسی زندگی انسان در زمان گذار از کوچ‌نشینی به یکجانشینی و کشاورزی، اهمیت فراوانی دارد و امروزه یکی از جا‌های دیدنی ایران است.

شهر سوخته در ۵۰ کیلومتری جنوب زابل و در ۱۷۵ کیلومتری شمال زاهدان قرار گرفته و جاده زابل‌زاهدان از کنار آن عبور می‌کند. نزدیک‌ترین روستا به شهر سوخته، روستای رامشار است که در ۸ کیلومتری شمال شهر سوخته و در مسیر جاده به سوی زابل قرار دارد.

تاریخچه پیدایش شهر سوخته

پیشینه پیدایش شهر سوخته به دوران برنز یعنی چیزی حدود ۵۰۰۰ سال پیش باز می‌گردد. شهر سوخته در منطقه‌ای شکل گرفت که زمانی به سبب حضور رود هیرمند بسیار حاصلخیز بود. شهر سوخته و تمدن باستانی جیرفت، هر دو تمدن‌هایی برآمده از همین منطقه آبرفتی هستند. دریاچه «هامون» روزگاری دریاچه بسیار پرآبی بوده و رود هیرمند و رود‌هایی دیگر آن را تغذیه می‌‌کرده است. از همین رو منطقه را می‌توان از دید سرسبزی، به پیرامون رود نیل در مصر تشبیه کرد.

این سرسبزیِ پیرامون شهر سوخته و تمدن جیرفت موجب می‌شده مردم این سرزمین صنایع متنوع و گسترده‌ای را ایجاد و ترویج کنند. آن‌ها از نیزار‌های دریاچه هامون، حصیربافی می‌کردند. به کمک معادن لاجورد، به ساخت زیورآلات طلا و لاجورد پرداخته و در کوره‌هایی که در اختیار داشتند، ابزار‌های فلزی مانند قلاب ماهیگیری می‌ساختند.

نشانه‌هایی وجود دارد که از ارتباط تجاری و بازرگانی میان مردمان تمدن شهر سوخته و تمدن‌های غرب ایران و بین‌النهرین خبر می‌دهد. اگر این نظریه درست باشد، نشان می‌دهد مسیر‌های بازرگانی زمینی و دریایی در خلیج فارس در جریان بوده و اهالی این دولت‌شهرها، نه تنها از وجود هم خبر داشته‌اند، بلکه کالا‌ها و تولیدات خود را با یکدیگر مبادله می‌کرده‌اند.

شهر سوخته مانند تخت جمشید، دارای سامانه دفع فاضلاب و گردش آب به کمک لوله‌های سفالی بوده است. همچنین مهر‌هایی در این شهر یافت شده که نشان از ساختار اداری و رسمی توسعه یافته‌ در آن است.

آیا شهر سوخته واقعا سوخته است؟

در حقیقت در شهر سوخته برخلاف آنچه از نامش استنباط می‌شود، هیچ آتش‌سوزی بزرگی رخ نداده است. این نام را یک افسر نظامی انگلیسی به نام کلنل بیت، به دلیل وجود خاکستر‌های زیاد پیرامون شهر بر آن گذاشت. اما این خاکستر‌ها محصول کوره‌های تولید اشیای فلزی بوده و به‌عنوان پسماند در بیرون از شهر انباشته می‌شده است. شهر سوخته در اثر کاهش آب و تغییر مسیر رود هیرمند و خشک شدن اقلیم منطقه متروکه شده و جنگ بزرگی در آن رخ نداده است.

موزه شهر سوخته

برای نمایش و همچنین امور پژوهشی و باستان‌شناسی درباره تمدن شهر سوخته، یک موزه و پژوهشکده نزدیک محوطه ساخته شده است. در این موزه، اشیاء یافت‌شده مانند سفال و اشیاء گوناگون مورد استفاده در زندگی مردمان این شهر به نمایش گذاشته شده است. همچنین مدلی از ساختار کفن و دفن مردگان در این شهر، بازسازی شده و در موزه شهر سوخته به نمایش درآمده است.

منبع: تابناک