کشف «تیرهای سمّی» با قدمت 60 هزار سال

فرادید| بقایای به‌جامانده بر نوک پیکان‌های سنگی کشف‌شده در آفریقای جنوبی، پرده از رازی بزرگ برمی‌دارد: انسان‌های باستان ده‌ها هزار سال زودتر از آنچه تصور می‌شد، به دانش استفاده از سموم برای بقاء دست یافته بودند. اجداد ما ۶۰ هزار سال پیش و حتی قبل از آن، از نظر پیچیدگی ذهنی و توانمندی‌های شناختی، کاملاً با انسان‌های مدرن برابری می‌کردند.

اگرچه امروز آغشته‌سازی جسم تیز به مواد سمی برای از پای درآوردن شکار ایده‌ای ساده به نظر می‌رسد، تعیین زمان دقیق ابداع این استراتژی مرگبار، همواره به اندازه مهار آتش یا اختراع چرخ برای باستان‌شناسان معما بوده است. مطالعه‌ای جدید نشان داده که این تکنیک شکار، قدمتی بسیار فراتر از مرزهایِ زمانی پیشین دارد.

گروه پژوهشگران به سرپرستی سون ایساکسون، استاد علوم باستان‌شناسی دانشگاه استکهلم، موفق شدند آثار سم را روی سرپیکان‌هایی با قدمت ۶۰ هزار سال شناسایی کنند. تا پیش از این، قدیمی‌ترین شواهد استفاده از سم به  ۳۵هزار سال قبل بازمی‌گشت و قدیمی‌ترین سرپیکان‌های سمی شناخته‌شده در جهان تنها ۷ هزار سال قدمت داشتند. با این حساب، یافته‌ی جدید مرزهای زمانی این فناوری را بیش از ۵۰ هزار سال جابه‌جا کرده است.

دکتر ایساکسون کشف تازه را جهشی بزرگ در تاریخ باستان‌شناسی می‌داند و معتقد است این احتمال وجود دارد که استفاده از سم حتی از این تاریخ هم قدیمی‌تر باشد.

تیم پژوهشی برای اثبات ادعای خود از روش‌های پیشرفته‌ی آزمایشگاهی بهره برد. پژوهشگران با استفاده از دستگاه کروماتوگرافی گازی-طیف‌سنجی جرمی (GC-MS) به جست‌وجوی ردپای سموم روی قطعاتی کوارتزی پرداختند که سال ۱۹۹۰ توسط جاناتان کاپلان در پناهگاه صخره‌ای اوملاتوزانا کشف شده بود. نکته‌ی جالب‌توجه اینجاست که دانشمندان برای تأیید یافته‌های خود، از نمونه‌های سمی متعلق به قرن ۱۸ میلادی که توسط کارل پیتر تونبرگ، طبیعت‌گرد مشهور جمع‌آوری شده بود، به‌عنوان الگو استفاده کردند.

آزمایش‌های مولکولی وجود ترکیب‌های سمی را تأیید کرد. سموم از گیاه پیازی شکلی به نام «گیف‌بول» یا «پیاز سمی بوشمن» استخراج شده‌اند. ازآنجاکه اثر این سم آنی نیست، شکارچیان باستان باید استراتژی پیچیده‌ای را دنبال می‌کردند؛ آن‌ها پس از هدف قراردادن طعمه، باید ساعت‌ها آن را تعقیب می‌کردند تا سم بر سیستم عصبی حیوان اثر کند. این موضوع گواه توانایی بالای اجداد ما در تفکر انتزاعی و استدلال علی و معلولی است؛ چراکه آن‌ها می‌دانستند یک عامل غیرفیزیکی می‌تواند در نهایت به از‌پا‌درآمدن شکار منجر شود.

توانمندی‌های شناختی انسان‌های خردمند اولیه، با کشف تازه بیش‌از‌پیش به پیچیدگی ذهن انسان مدرن نزدیک می‌شود. تجهیز سلاح به سم، نیازمند حافظه‌ی فعال بسیار قوی، شناخت دقیق گیاهان بومی و درک دوزهای بیولوژیکی است. شکارچیان باستان باید درک می‌کردند استفاده از عصاره یک گیاه خاص، فرآیند شکار را تسریع می‌کند و فاصله زمانی میان شلیک تا دستیابی به گوشت را کاهش می‌دهد. این سطح از پیش‌بینی، نشان‌دهنده‌ی هوشی بسیار فراتر از غریزه‌ی صرف است.

آزمایش‌های شیمیایی و مولکولی روی قطعات کوارتز کوچکی که از پناهگاه صخره‌ای اوملاتوزانا در شرق آفریقای جنوبی به دست آمده، وجود دو ترکیب سمی به نام‌های بوفانیدرین و اپی‌بوفانیسین را تأیید کرده است. این سموم از بوفون دیستیچا استخراج شده‌اند؛ گیاهی که هنوز هم توسط قبایل محلی مانند سان و خوی برای فلج‌کردن شکار و نه لزوماً کشتن آنی، استفاده می‌شود. ابعاد غیرمعمول و کوچک سرپیکان‌ها نیز فرضیه انتقال هوشمندانه‌ی سم به جریان خون را به‌جایِ واردکردن ضربه‌ی فیزیکی سنگین، تقویت می‌کند.

جامعه‌ی باستان‌شناسی کشف تازه را نقطه عطفی در تاریخ تکامل بشر توصیف کرده است. فلیکس راید، استاد دانشگاه آرهوس، معتقد است کشف تازه ثابت می‌کند که می‌توان «امضای شیمیایی» سموم را حتی از روی رسوبات میکروسکوپی ابزارهای سنگی بسیار کهن استخراج کرد. با بهبود تکنیک‌های آزمایشگاهی، اکنون باستان‌شناسان امیدوارند با بازنگری در یافته‌های پیشین و بررسی شکاف‌های نادیده‌گرفته‌شده در ابزارهای سنگی قدیمی، شواهد بیشتری از نبوغ خیره‌کننده اجداد انسان در ده‌ها هزار سال پیش بیابند.

منبع: انتخاب