عکس| خوزستان؛ سرزمین لایههای پنهان تاریخ
سرزمین خوزستان که در دشتهای حاصلخیز میان رودهای کارون، کرخه و دز گسترده شده، از نخستین زیستگاههای انسان یکجانشین بوده و به همین دلیل، تعداد پرشماری از محوطهها، شهرها و بناهای باستانی را در خود جای داده است.
خوزستان، یکی از کهنترین بسترهای تمدنی جهان، همچون کتابی چند هزارصفحهای است که هر فصل آن بخشی از حماسه تاریخ بشر را روایت میکند، از این سرزمین تاریخی میتوان با عنوان لایههای پنهان تاریخ یاد کرد.
سرزمین خوزستان که در دشتهای حاصلخیز میان رودهای کارون، کرخه و دز گسترده شده، از نخستین زیستگاههای انسان یکجانشین بوده و به همین دلیل، تعداد پرشماری از محوطهها، شهرها و بناهای باستانی را در خود جای داده است.
در میان این گنجینه، «چغازنبیل» همچنان بهعنوان یکی از برجستهترین آثار خاورمیانه میدرخشد؛ زیگوراتی عظیم که توسط فرمانروای ایلامی، اونتاش نپیریشا، ساخته شد و هنوز با آن پلهها و آجرهای خشتیاش، شکوه یک تمدن چند هزارساله را زمزمه میکند. چغازنبیل نهفقط معبدی مذهبی، بلکه نمونهای نادر از معماری آیینی جهان است.
شهر باستانی «شوش» نیز دروازهای به هزاران سال تاریخ ایران محسوب میشود؛ شهری که زمانی پایتخت ایلامیان و بعدها یکی از مهمترین مراکز امپراتوری هخامنشی بود. کاخ آپادانا، آجرنوشتهها، بقایای شهر شاهی و تپههای باستانی شوش، همگی نشان از روزگاری دارند که این شهر مرکز سیاست، هنر و دانش روزگار بوده است.
نهچندان دور از شوش، مجموعه «هفتتپه» قرار دارد؛ یکی از قدیمیترین محوطههای باستانشناسی کشور که از تمدنی باستانی پردهبرداری کرده است. آرامگاهها، بقایای معماری و دادههای بیشمار باستانشناسی این منطقه، نقش مهمی در شناخت ساختار اجتماعی و آیینی ایلامیان داشته است.
اما شاید شاهکار مهندسی خوزستان را بتوان در «سازههای آبی شوشتر» جستوجو کرد؛ مجموعهای شگفتانگیز از آسیابها، آبگردانها، کانالها و بندها که نشان میدهد ایرانیان باستان چگونه از نیروی آب برای پیشبرد زندگی و صنعت بهره میگرفتند. این سازهها هنوز هم با وجود تخریبها و تغییرات، عظمت و پیچیدگی حیرتانگیز خود را حفظ کردهاند.
در جای دیگری از استان، ایذه شهری که از آن بهعنوان «موزه روباز سنگی ایران» یاد میشود، گنجینهای کمنظیر از آثار صخرهای و محوطههای باستانی را در خود جای داده است.
در دامنه کوهها و دشتهای پیرامون این شهر، نقشبرجستهها و کتیبههای مهمی همچون کولفرح با صحنههای آیینی و نیایشی ایلامیان، و همچنین مجموعه ارزشمند اشکفتسلمان دیده میشود که روایتگر قدرت، تاریخ و معنویت دوران باستاناند.
قلعهتل با برج و باروهای تاریخی خود، از دیگر آثار قابلتوجه منطقه است که نشانی از زیست پایدار و اهمیت استراتژیک این ناحیه در دورههای مختلف دارد. تنوع و گستردگی این محوطهها، ایذه را به یکی از مهمترین مراکز باستانی خوزستان و یکی از قطبهای اصلی مطالعه هنر و تمدن ایلامی تبدیل کرده است؛ جایی که هر سنگ و صخرهاش بخشی از کتاب نانوشته تاریخ ایران را روایت میکند.
در سراسر استان خوزستان، دیوارنگارهها، نقشبرجستهها و سنگنوشتههای فراوانی نیز پراکندهاند که از باورها، آیینها و رخدادهای سیاسی و اجتماعی دورانهای مختلف سخن میگویند. از نقشبرجستههای ایلامی گرفته تا کتیبههای شاهی، همه این آثار قطعاتی از پازل بزرگ تاریخ ایراناند که در دل کوه، سنگ و خاک حک شدهاند.
محوطههای تاریخی در انزوا
با این حال، بسیاری از این آثار علاوه بر فرسایش طبیعی، با تهدیدهای جدیدتری نیز روبهرو هستند. توسعه بیبرنامه شهری، حفاریهای غیرمجاز، تخریبهای ناخواسته عمرانی و نبود نظارت کافی از جمله عواملی هستند که برخی از این بناها را در آستانه نابودی قرار دادهاند.
کمبود بودجه، نیروی حفاظتی و برنامهریزی بلندمدت نیز باعث شده برخی محوطههای ارزشمند سالها در سکوت و انزوا بمانند؛ تابلوهای معرفی قدیمی، بدون مسیرهای بازدید مناسب و بدون مستندسازی کافی. این در حالی است که چنین ظرفیتهایی میتوانند موتور گردشگری، پژوهش و توسعه پایدار منطقه باشند.
از سوی دیگر، آگاهی عمومی نیز نقشی اساسی در حفاظت از آثار تاریخی دارد. تا زمانی که مردم ارزش میراث فرهنگی خود را ندانند، هیچ برنامه حفاظتی موفق نخواهد شد. مشارکت اجتماعی، آموزش و رساندن صدای این بناها به گوش نسل جوان میتواند نقطه آغاز تغییر باشد.
توجه به ریشههای تاریخی
در روز جهانی بناها و محوطههای تاریخی، یادآوری سرنوشت آثار خوزستان صرفا یک نگاه نوستالژیک به گذشته نیست، بلکه هشداری جدی برای امروز است. این بناها نهفقط سنگ و خشت، بلکه حافظه جمعی و هویت فرهنگی ما هستند.
بیتوجهی به آثار تاریخی، بیتوجهی به ریشههای خودمان است. اگر امروز برای حفاظت از این میراث اقدامی نکنیم، فردا تنها روایتهایی مبهم از شکوه گذشته در دست خواهیم داشت.
منبع: ایرنا
