«کتاب مردگان» چگونه ارواح مصریان باستان را هدایت می‌کرد؟

فرادید| کتاب مردگان در واقع یک کتاب واحد نبود، بلکه مجموعه‌ای از متن‌های آیینی، دعاها، وردها و دستورالعمل‌هایی بود که برای کمک به روح متوفی در سفر به جهان پس از مرگ گردآوری می‌شد.

به گزارش فرادید؛ ریشه این مجموعه به «متون تابوت» (حدود ۲۰۰۰ پیش از میلاد) و حتی قدیمی‌تر از آن، «متون اهرام» (حدود ۲۴۰۰ پیش از میلاد) بازمی‌گردد؛ نوشته‌هایی که روی دیوارهای مقبره‌ها یا داخل تابوت‌های سنگی حک می‌شدند. این متون طی نزدیک به هزار سال توسط کاهنان برجسته تدوین و تکمیل شدند و نویسنده واحدی نداشتند.

نام اصلی این مجموعه «وردهای بیرون آمدن در روشنایی روز» بود، اما در سال ۱۸۴۲ مصرشناس آلمانی کارل ریشارد لپسیوس عنوان کتاب مردگان را برای آن برگزید؛ نامی که بعدها رواج یافت و باعث جلب توجه گسترده پژوهشگران و عموم مردم شد.

نسخه استاندارد یا رسمی از این کتاب وجود نداشت. هر نسخه به‌طور اختصاصی برای صاحب آن تهیه می‌شد و به خط هیروگلیف یا هیراطیق نوشته می‌شد. علاوه بر متن، تصاویر رنگی متعددی نیز مراحل سفر روح به جهان دیگر را به تصویر می‌کشیدند.

آیا زندگی پس از مرگ برای همه بود؟

سرگذشت کتاب مردگان از متون اهرام آغاز شد؛ متونی که تنها برای پادشاهان نوشته می‌شد، زیرا در آن زمان اعتقاد بر این بود که زندگی جاودانه امتیازی ویژه خاندان سلطنتی است.

در پایان دوره پادشاهی کهن، این متون به آرامگاه مقام‌های بلندپایه غیرسلطنتی نیز راه یافت. این افراد معمولاً در تابوت‌های چوبی مستطیل‌شکل دفن می‌شدند، نه در تابوت‌های سنگی باشکوه پادشاهان.

در آغاز دوره پادشاهی نوین، کتاب مردگان به شکل امروزی ظاهر شد و روی پاپیروس یا پارچه‌های کتانی کفن نوشته می‌شد. این سنت بیش از هزار سال، تا دوره بطلمیوسی، ادامه داشت.

اگرچه هیچ قانونی مردم عادی را از داشتن کتاب مردگان منع نمی‌کرد، اما تهیه آن بسیار پرهزینه بود. قیمت یک نسخه کامل می‌توانست به حدود نیمی از درآمد سالانه یک کارگر برسد. بعدها نسخه‌های کوتاه‌تر و ارزان‌تر، گاه بدون تصاویر، تهیه شد، اما حتی این نسخه‌ها نیز برای بسیاری از مردم گران بودند.

با وجود هزینه بالا، تقاضا برای این کتاب بسیار زیاد بود. از آنجا که بیشتر مردم مصر سواد نداشتند، کاتبان از جایگاه اجتماعی و اقتصادی بالایی برخوردار بودند. آنها معمولاً طومارها را از پیش آماده می‌کردند و جای نام صاحب کتاب را خالی می‌گذاشتند تا بعداً تکمیل شود.

بررسی آثار متعلق به دوره سوم میانی (۱۰۶۹ تا ۶۶۴ پیش از میلاد) نشان می‌دهد حدود یک‌سوم نسخه‌های شناخته‌شده کتاب مردگان متعلق به زنان بوده است؛ موضوعی که شاید نشان‌دهنده جایگاه نسبتاً برابر زنان در آن دوره باشد.

خطرهای دوات؛ جهان زیرین مصر

مصریان باور داشتند که پس از مرگ، روح وارد سرزمینی تاریک به نام دوات می‌شود؛ جهانی زیرزمینی که مملو از خدایان، ارواح و موجودات خطرناک بود.

روح برای رسیدن به جاودانگی باید از تالارها و دروازه‌های متعدد، یا همان «پیلون‌ها»، عبور می‌کرد؛ دروازه‌هایی که هیولاهایی همچون مارهای سمی و آتش‌افشان از آنها محافظت می‌کردند. شکست در هر مرحله می‌توانست به نابودی کامل روح بینجامد.

از آنجا که نسخه‌های مختلف کتاب مردگان یکسان نبودند، جزئیات مسیر نیز تفاوت داشت، اما در بیشتر آنها هر دروازه را خدایی محافظت می‌کرد که روح باید نام پنهانی او، نام خود دروازه و نام نگهبانانش را می‌دانست تا اجازه عبور پیدا کند.

کتاب مردگان برای عبور از این موانع، صدها ورد و طلسم ارائه می‌کرد؛ از جمله دعاهایی برای دور کردن حشرات، محافظت در برابر نیش جانوران سمی و دفع تمساح‌ها. حتی وردهایی وجود داشت که به روح اجازه می‌داد به شکل پرندگانی مانند حواصیل، گل نیلوفر یا موجودات الهی درآید.

در مجموع بیش از ۲۰۰ ورد شناخته شده است، اما هیچ نسخه‌ای از کتاب مردگان همه آنها را در خود جای نداده است.

آخرین و سرنوشت‌سازترین آزمون

مشهورترین بخش کتاب مردگان، مراسم سنجش قلب یا داوری اوزیریس است. در این مرحله، وردی ویژه خوانده می‌شد تا قلب متوفی علیه صاحب خود شهادت ندهد. سپس قلب او در ترازویی در برابر پر الهه ماعت قرار می‌گرفت؛ پری که نماد حقیقت، عدالت، نظم و اخلاق بود.

در بیشتر نسخه‌های کتاب مردگان، این صحنه به‌صورت تصویری رنگی ترسیم شده و معمولاً خود متوفی نیز در آن حضور دارد. اگرچه جزئیات تصاویر با یکدیگر تفاوت دارند، عناصر اصلی همواره ثابت هستند.

در تالار داوری، آنوبیس، خدای مومیایی‌کردن و راهنمای مردگان، روح را نزد اوزیریس، فرمانروای جهان مردگان، هدایت می‌کند. در حضور خدایانی که نقش داور را دارند، متوفی باید «اعتراف منفی» را بر زبان آورد؛ فهرستی از گناهانی که اعلام می‌کند هرگز مرتکب آنها نشده است.

آنوبیس و هوروس بر ترازو نظارت می‌کنند و تحوت، خدای دانش و نویسندگی، نتیجه را ثبت می‌کند. اگر قلب از پر ماعت سنگین‌تر باشد، هیولایی به نام عَمِت، با سر تمساح و اندامی مرکب از چند حیوان، روح را می‌بلعد و وجود او برای همیشه از میان می‌رود. اما اگر تعادل برقرار باشد، روح اجازه می‌یابد در کنار اوزیریس زندگی جاودانه را آغاز کند.

در بسیاری از تصاویر، میمونی نیز کنار ترازو دیده می‌شود که شکل دیگری از تحوت است و نماد دقت در اندازه‌گیری به شمار می‌رود.

پاپیروس آنی؛ مشهورترین نسخه کتاب مردگان

در میان همه نسخه‌های شناخته‌شده، پاپیروس آنی مشهورترین و کامل‌ترین نمونه کتاب مردگان است. این طومار که حدود ۲۴ متر طول دارد، از نظر کیفیت تصاویر و حفظ‌شدگی یکی از ارزشمندترین آثار مصر باستان محسوب می‌شود؛ هرچند هنوز از پاپیروس گرینفیلد با طول حدود ۳۷ متر کوتاه‌تر است.

این اثر در سال ۱۸۸۸ توسط مصرشناس انگلیسی ای. ای. والیس بادج برای موزه بریتانیا به دست آمد. او این طومار را با روش‌هایی بحث‌برانگیز، از جمله معامله با فروشندگان غیرقانونی آثار باستانی، فرار از دست مأموران و حتی عبور مخفیانه از ساختمان‌ها، به دست آورد.

این طومار برای کاتبی اهل تبس به نام آنی تهیه شده بود که در دوران دودمان نوزدهم، حدود سال ۱۲۵۰ پیش از میلاد، زندگی می‌کرد. متن کتاب نشان می‌دهد همسر او، توتو، عنوان افتخاری «خواننده آمون» را داشت؛ مقامی مذهبی که به زنانی داده می‌شد که در پرستش خدای آمون خدمت می‌کردند.

آنی نیز از مقام‌های بلندپایه دربار بود و عنوان رسمی او چنین بود: «کاتب راستین شاه، حسابدار نذورات همه خدایان، سرپرست انبار غله فرمانروایان آبیدوس و کاتب نذورات الهی فرمانروایان تبس».

به گفته والیس بادج، تهیه کتاب مردگان آنی حاصل همکاری دست‌کم یک نقاش و سه کاتب بوده است؛ پروژه‌ای بزرگ که تنها برای یک فرد انجام شد.

میراثی ماندگار

امروزه کتاب مردگان مهم‌ترین منبع برای شناخت باورهای مصریان باستان درباره جهان پس از مرگ است. بسیاری از مفاهیمی که بعدها در ادیان و سنت‌های معنوی دیگر دیده می‌شوند.

این کتاب بر این اندیشه تأکید می‌کند که رفتار انسان در زندگی سرنوشت او را پس از مرگ تعیین می‌کند و پیروزی نیکی بر بدی را به تصویر می‌کشد. حتی برخی مفاهیم آشنا، مانند دریاچه‌ای از آتش در جهان زیرین، شباهت‌هایی با توصیف‌های بعدی از جهنم در سنت مسیحی دارند. از دودمان بیست‌ویکم به بعد، این دریاچه محل عذاب دشمنان خدایان و فرعون‌ها به شمار می‌رفت.

اما شاید مهم‌ترین پیام کتاب مردگان، بیان یکی از بنیادی‌ترین آرزوهای انسان باشد: میل به ادامه حیات و جاودانگی. این اثر تلاشی است برای معنا بخشیدن به زندگی و مرگ؛ دغدغه‌ای که چهار هزار سال پیش برای مصریان باستان همان‌قدر مهم بود که امروز برای انسان معاصر.