«مردمان دریا»؛ مهاجمان مرموزی که 3200 سال قبل چند تمدن را نابود کردند
حدود ۳۲۰۰ سال پیش، تمدنهای بزرگ شرق مدیترانه در مدت کوتاهی یکی پس از دیگری سقوط کردند. امپراتوریها از هم پاشیدند، شهرهای پررونق ویران شدند، شبکههای تجاری از کار افتادند و دورهای که امروز با نام «فروپاشی عصر برنز» شناخته میشود، آغاز شد. یکی از مرموزترین بازیگران این رویداد تاریخی، گروهی بودند که مصریان باستان از آنها با عنوان «مردمان دریا» یاد کردهاند؛ مهاجمانی که ناگهان در منابع تاریخی ظاهر شدند و برای دههها به شهرها و سواحل مدیترانه حمله کردند.
فرادید| با وجود بیش از یک قرن پژوهش، هویت واقعی «مردمان دریا» همچنان ناشناخته است. برخی آنها را مهاجرانی آواره میدانند که بر اثر بحرانهای اقلیمی خانه و کاشانه خود را از دست داده بودند و برخی دیگر آنها را دزدان دریایی و جنگجویانی میشمارند که از آشفتگی سیاسی برای غارت استفاده کردند.
به گزارش فرادید؛ اما پرسش اصلی همچنان پابرجاست: آیا این اقوام عامل اصلی فروپاشی عصر برنز بودند یا خود محصول بحرانی بزرگتر بودند که سراسر مدیترانه را فرا گرفته بود؟
مردم دریا چه کسانی بودند؟
بیشتر تاریخپژوهان بر این باورند که مردمان دریا یک ملت یا امپراتوری واحد نبودند، بلکه ائتلافی از قبایل و گروههای مختلف مدیترانه بودند. از جمله این گروهها میتوان به شِکِلِش از سیسیل، شاردانا از ساردنی، لوکا و دِنیِن از آناتولی و همچنین پِلِسِت و چِکِر از سواحل جنوبی شام اشاره کرد.
بر اساس یکی از فرضیههای رایج، این گروهها در حدود سال ۱۲۵۰ پیش از میلاد و پس از دورهای از خشکسالیهای طولانی در غرب مدیترانه شکل گرفتند. کاهش بارندگی باعث نابودی محصولات کشاورزی، بروز قحطی، رکود تجارت و تضعیف حکومتهای منطقه شد. در نتیجه، جمعیت زیادی به سوی نواحی حاصلخیزتر مانند مصر، قبرس، کرت و سرزمین شام مهاجرت کردند.
اما این مناطق نیز توان پذیرش چنین جمعیت بزرگی را نداشتند. در چنین شرایطی، گروههای دزدان دریایی و مهاجمان ساحلی فعالتر شدند و احتمالاً بسیاری از مهاجران درمانده نیز برای تأمین غذا و بقا به آنها پیوستند.
به نظر میرسد اقوام دریا بیش از آنکه ارتشی منظم باشند، مجموعهای از مهاجران و جنگجویانی بودند که برای دستیابی به غلات، غذا و منابع دیگر به سواحل آناتولی، قبرس، سوریه و مصر حمله میکردند. یکی از مشهورترین قربانیان آنها، شهر بازرگانی اوگاریت در سوریه بود که حدود سال ۱۲۰۰ پیش از میلاد به طور کامل نابود شد. این یورشهای دریایی نزدیک به یک قرن، از حدود ۱۲۷۶ تا ۱۱۷۸ پیش از میلاد، ادامه داشت.
شکست مردمان دریا
مصریان از معدود تمدنهایی بودند که توانستند در برابر این مهاجمان مقاومت کنند. نخستین رویارویی مهم در اوایل دهه ۱۲۷۰ پیش از میلاد و در دوران فرعون رامسس دوم رخ داد. او با استقرار نیروهای نظامی در دلتای نیل، حملات دریایی را دفع کرد.
چند دهه بعد، در حدود سال ۱۲۰۸ پیش از میلاد، فرعون مرنپتاح در نبرد «پِریر» بار دیگر با اقوام دریا روبهرو شد. این نبرد حدود شش ساعت طول کشید و سرانجام ارتش مصر با تکیه بر مهارت کمانداران و ارابههای جنگی خود پیروز شد. شرح این پیروزی بر کتیبه بزرگ معبد کارناک در الاقصر ثبت شده است.
اما سرنوشتسازترین نبرد در حدود سال ۱۱۷۷ پیش از میلاد، در زمان رامسس سوم رخ داد. اقوام دریا پس از آنکه چندین پادشاهی از جمله امپراتوری هیتی را ویران کرده بودند، از سرزمین شام به سوی مصر پیشروی کردند. نیروهای مصری ابتدا آنها را در خشکی متوقف کردند و سپس هنگام تلاش برای ورود به دلتای نیل، ناوگان و کمانداران مصر ضربهای سنگین به آنها وارد کردند و آخرین تهاجم بزرگشان را ناکام گذاشتند.
پس از این شکست، بخشی از بازماندگان در ارتش مصر جذب شدند و گروهی دیگر نیز در کنعان و دیگر مناطق شام سکونت یافتند.
آیا اقوام دریا عامل فروپاشی عصر برنز بودند؟
امروزه بیشتر پژوهشگران معتقدند که اقوام دریا در فروپاشی عصر برنز نقشی مهم داشتند، اما به احتمال زیاد تنها عامل این رویداد نبودند.
پیش از آغاز حملات، بسیاری از تمدنهای منطقه با بحرانهای جدی مانند خشکسالی، قحطی، کاهش تولید کشاورزی، آشفتگی سیاسی و ضعف اقتصادی روبهرو بودند. این مشکلات، حکومتها را آسیبپذیر کرده بود و حملات اقوام دریا ضربه نهایی را بر بسیاری از آنها وارد کرد.
یورش به شهرهای ساحلی و برهم خوردن امنیت مسیرهای دریایی، تجارت مدیترانه را نیز مختل کرد. این مسئله موجب کمبود دو فلز حیاتی یعنی قلع و مس شد که برای ساخت مفرغ یا برنز ضروری بودند. در پی این کمبود، فلزکاران به تدریج به استفاده از آهن روی آوردند؛ فلزی که هم ارزانتر بود و هم استحکام بیشتری داشت. این تغییر به مرور زمینهساز آغاز عصر آهن شد.
بنابراین، بسیاری از مورخان امروزه فروپاشی عصر برنز را نتیجه مجموعهای از عوامل میدانند؛ از تغییرات اقلیمی و بحرانهای اقتصادی گرفته تا جنگها، مهاجرتهای گسترده و حملات اقوام دریا. به بیان دیگر، این مهاجمان احتمالاً نه علت اصلی بحران، بلکه یکی از مهمترین عواملی بودند که روند سقوط تمدنهای عصر برنز را شتاب بخشیدند.
