۹ هزار سال تاریخ روی صخره های میرملاس؛ راز نقاشی‌های پیشاتاریخی لرستان چیست؟
هزار سال؛ نزدیک‌ترین برآورد احتمالی برای قدمت نقاشی‌هایی است که بر صخره‌های میرملاس لرستان باقی مانده‌اند؛ تصاویری از انسان، حیوانات و نقش‌های هندسی که بخشی از میراث تصویری پیشاتاریخی ایران را شکل می‌دهند و هنوز تاریخ‌گذاری مستقیم نشده‌اند.
این نقش‌ها در غارها و پناهگاه‌های صخره‌ای اطراف کوهدشت، روایتی خاموش از زندگی انسان در هزاران سال پیش را پیش روی گردشگران و علاقه‌مندان به میراث فرهنگی می‌گذارند.
کشف در دهه ۱۳۴۰
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان با بیان اینکه این آثار در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی از سوی مردم محلی به مدیرکل وقت فرهنگ و هنر معرفی و موضوع بلافاصله به مرکز باستان‌شناسی اطلاع داده شد، به همشهری می‌گوید: «نخستین بازدید علمی از این نقاشی‌ها توسط کلر گاف، باستان‌شناس انگلیسی، به همراه حمید ایزدپناه، پژوهشگر و لرستان‌شناس، انجام شد.»
عطا حسن‌پور که خود باستان‌شناس است، توضیح می‌دهد: «چند سال بعد از آن، پروفسور مک‌برنی، باستان‌شناس دانشگاه کمبریج، که پیشتر در خراسان مشغول پژوهش بود، به لرستان آمد و در محوطه‌های میرملاس و هومیان به کاوش پرداخت. این مطالعات به شناخت بیشتر انسان پیش از تاریخ در منطقه کمک کرد.»
او با اشاره به یافته‌های محوطه هومیان عنوان می‌کند: «روی بخشی از استخوان به‌دست‌آمده از لایه نخست این محوطه، آزمایش اورانیوم انجام و قدمت آن حدود ۱۴۸ هزار سال تعیین شد. این تاریخ‌گذاری مربوط به استخوان است و ارتباط مستقیمی با نقاشی‌های میرملاس ندارد.»
فرهنگ‌سازی برای حفاظت
مدیرکل میراث فرهنگی لرستان درباره قدمت نقاشی‌ها تأکید می‌کند: «تاکنون تاریخ‌گذاری مستقیم روی خود نقاشی‌های میرملاس انجام نشده است. با این حال، قطعه‌ای از صخره دارای نقاشی از بالا سقوط کرده و در لایه‌ای مربوط به دوره نوسنگی کشف شده است. بر این اساس، نزدیک‌ترین تاریخ احتمالی برای این نقاشی‌ها حدود ۹ هزار سال است، اما برای تعیین قدمت قطعی آنها به آزمایش‌های مستقیم نیاز است.»
عطا حسن‌پور درباره ویژگی این آثار توضیح می‌دهد: «نقاشی‌ها با رنگ‌های قرمز و سیاه ترسیم شده‌اند و برخی از آنها حالت تجریدی و برخی دیگر شکل‌هایی شبیه نقش‌های کلیشه‌ای دارند. تصاویر گوزن یا مارال نیز در میان آنها دیده می‌شود. رنگ قرمز احتمالاً از خاک سرخ منطقه تهیه شده و استفاده از چربی حیوانات و شیره درختانی مانند پسته وحشی و بنه می‌توانسته به ماندگاری رنگ‌ها کمک کند.»
نقاشی‌های صخره‌ای از جمله آثاری هستند که حفاظت از آنها تنها به جلوگیری از تخریب عمدی محدود نمی‌شود. تماس بازدیدکنندگان با سطح آثار، خراشیدن یا نوشتن روی صخره‌ها و ورود کنترل‌نشده افراد می‌تواند به این نقاشی‌ها آسیب بزند. به همین دلیل، حفاظت از چنین محوطه‌هایی در کنار معرفی آنها به گردشگران اهمیت دارد و افزایش بازدید باید با تدابیر حفاظتی همراه باشد.
حسن‌پور با بیان اینکه برای جلوگیری از ورود افراد و آسیب به نقاشی‌ها، در مقابل محوطه میرملاس نرده نصب شده است، ادامه می‌دهد: «با این حال، حفاظت از این میراث تنها با اقدامات فیزیکی امکان‌پذیر نیست و فرهنگ‌سازی نیز اهمیت زیادی دارد.»
او اضافه می‌کند: «با آگاهی‌رسانی در روستاهای اطراف، به مردم تأکید شده که این نقاشی‌ها بخشی از شناسنامه تاریخی و فرهنگی آنهاست. پس از این اقدامات وضعیت حفاظت بهتر شده و آسیب جدیدی به آثار وارد نشده است، هرچند این نقاشی‌ها در گذشته آسیب‌های فراوانی دیده بودند.»
این نقاشی‌ها علاوه بر ارزش باستان‌شناختی، بخشی از ظرفیت میراثی لرستان برای توسعه گردشگری فرهنگی و تاریخی نیز به شمار می‌روند. قرار گرفتن آثار در چشم‌اندازی طبیعی و در محدوده‌ای با پیشینه باستان‌شناختی، می‌تواند میرملاس را به مقصدی برای علاقه‌مندان به تاریخ، باستان‌شناسی و هنرهای پیشاتاریخی تبدیل کند؛ البته معرفی و بهره‌گیری گردشگری از چنین محوطه‌ای نیازمند حفاظت همزمان از خود آثار و محیط پیرامون آنهاست.
منبع: همشهری
