رازهای سرپوشیده هگمتانه؛ چرا پایتخت مادها از نقشه گردشگری جهان جا مانده است؟
هگمتانه از همین جنس تاریخ است؛ شهری که نامش با یکی از مهم‌ترین فصل‌های شکل‌گیری قدرت سیاسی در ایران باستان گره خورده، اما هنوز همه ابعاد هویت تاریخی و تمدنی آن برای پژوهشگران روشن نشده است.
ثبت هگمتانه در فهرست میراث جهانی یونسکو جایگاه تاریخی این محوطه را در سطح بین‌المللی تثبیت کرد، اما پایتخت باستانی مادها هنوز تا تبدیل شدن به مقصدی شناخته‌شده و اثرگذار در گردشگری جهانی فاصله دارد؛ فاصله‌ای که به نظر می‌رسد با روایت‌گری علمی و معرفی چندزبانه، توسعه خدمات گردشگری و پیوند هگمتانه با بافت تاریخی همدان قابل کاهش است.
تاریخ گاهی در کتاب‌ها پنهان نمی‌ماند بلکه زیر لایه‌های خاک نفس می‌کشد، در امتداد دیوارهایی فرسوده ادامه پیدا می‌کند و از میان آجرها و سفال‌های خاموش، روایت هگمتانه، شهری را بازمی‌گوید که روزگاری مرکز قدرت و فرمانروایی بوده است.
هگمتانه از همین جنس تاریخ است؛ شهری که نامش با یکی از مهم‌ترین فصل‌های شکل‌گیری قدرت سیاسی در ایران باستان گره خورده، اما هنوز همه ابعاد هویت تاریخی و تمدنی آن برای پژوهشگران روشن نشده است.
در قلب همدان امروز، جایی که زندگی شهری با شتاب از کنار محوطه های باستانی می‌گذرد، پرسشی چند دهه است ذهن تاریخ‌پژوهان و باستان‌شناسان را به خود مشغول کرده است: آنچه امروز از هگمتانه آشکار شده، تا چه اندازه سیمای پایتخت مادها را بازتاب می‌دهد و کدام بخش‌ها حاصل استقرار و دگرگونی شهر در دوره‌های بعدی است؟
هرودوت، تاریخ‌نگار یونانی، از هگمتانه به‌عنوان شهری برخوردار از هفت حصار متحدالمرکز یاد می‌کند؛ شهری با برج‌هایی به رنگ‌های متفاوت که در روایت او، مرکز فرمانروایی دیاکو و مقر حکمرانی مادها بوده است و این تصویر قرن‌ها در حافظه تاریخی ایران و جهان باقی مانده، اما میان توصیف هرودوت و شواهدی که از دل خاک بیرون آمده‌اند، پرسش‌هایی وجود دارد که پاسخ به آنها نیازمند کاوش، سنجش علمی و بازخوانی انتقادی منابع تاریخی است.
کاوش‌های باستان‌شناسانی چون محمدرحیم صراف و مسعود آذرنوش در همین مسیر اهمیت پیدا می‌کند و ساختارهای معماری، شبکه منظم آب‌رسانی، آثار خشتی و آجری و شواهد مربوط به دوره‌های گوناگون، تصویری پیچیده‌تر از هگمتانه ارائه کرده‌اند؛ شهری که نمی‌توان تاریخ آن را به یک مقطع فروکاست و هر لایه آن، نشانی از فصلی تازه در زندگی این سرزمین دارد.
اهمیت هگمتانه تنها در پاسخ به این پرسش نیست که کدام دیوار متعلق به مادها و کدام سازه متعلق به اشکانیان است؛ ارزش آن در شناخت فرایند شکل‌گیری شهر، تحول سازمان فضایی، مناسبات قدرت و تداوم حیات شهری در یکی از کانون‌های مهم تاریخ ایران نهفته است.
امروز این محوطه با ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو در سال ۲۰۲۴، از مرزهای میراث ملی فراتر رفته و به بخشی از میراث مشترک بشریت تبدیل شده است و این اتفاق، اعتبار تاریخی هگمتانه را در سطح بین‌المللی تثبیت کرد؛ اما یک پرسش همچنان پابرجاست: چرا اثری با چنین پیشینه تمدنی و جایگاه جهانی، هنوز نتوانسته است آن‌گونه که انتظار می‌رود گردشگران و علاقه‌مندان به تاریخ و باستان شناسی را از نقاط مختلف جهان به سوی همدان جذب کند؟
هگمتانه، از اعتبار جهانی تا غیبت در نقشه گردشگری جهان
ثبت جهانی یک اثر تاریخی، به معنای تبدیل خودکار آن به مقصدی بین‌المللی نیست و یونسکو ارزش استثنایی یک میراث را به رسمیت می‌شناسد، اما معرفی آن به جهان، فراهم کردن امکان بازدید، خلق تجربه‌ای ماندگار و تبدیل بازدیدکننده به گردشگر، مسوولیتی است که بر عهده نظام مدیریت گردشگری و میراث فرهنگی هر کشور و منطقه قرار دارد.
هگمتانه از نظر پیشینه تاریخی چیزی کم ندارد؛ آنچه کمتر به چشم می‌آید، تبدیل این سرمایه تاریخی به یک تجربه گردشگری کامل و قابل رقابت در سطح جهانی است و گردشگر خارجی برای سفر به یک محوطه باستانی فقط به قدمت آن توجه نمی‌کند؛ او می‌خواهد بداند در آنجا چه خواهد دید، چه داستانی خواهد شنید، چگونه می‌تواند گذشته را درک کند و آیا امکانات و خدمات لازم برای یک بازدید حرفه‌ای و خاطره‌انگیز فراهم است یا نه.
در هگمتانه، این پرسش‌ها هنوز نیازمند پاسخ‌های جدی‌اند و روایت تاریخی محوطه باید از سطح اطلاعات پراکنده و توضیحات عمومی فراتر برود و با بهره‌گیری از یافته‌های باستان‌شناختی، بازسازی‌های علمی، محتوای چندرسانه‌ای و راهنمایی تخصصی، تصویری روشن از زندگی در شهر باستانی ارائه کند.
بازدیدکننده باید بتواند درک کند در این جغرافیا چگونه شهر شکل گرفت، ساختارهای معماری چه کارکردی داشتند، آب چگونه در شهر جریان می‌یافت و هگمتانه در تحولات سیاسی و تمدنی ایران چه جایگاهی داشت.
از سوی دیگر، معرفی بین‌المللی هگمتانه نمی‌تواند به انتشار خبر ثبت جهانی یا حضور در چند رویداد گردشگری محدود بماند و این محوطه برای قرار گرفتن در مسیر سفر گردشگران خارجی به بازاریابی هدفمند، محتوای چندزبانه، حضور مؤثر در شبکه‌های تخصصی گردشگری، همکاری با تورگردانان بین‌المللی و معرفی در قالب بسته‌های سفر فرهنگی نیاز دارد.
دسترسی مناسب، خدمات گردشگری استاندارد، راهنمایان مسلط به زبان‌های خارجی و امکان برنامه‌ریزی آسان سفر نیز در تصمیم گردشگر برای انتخاب یک مقصد نقش تعیین‌کننده دارد.
البته نباید از موانع بیرونی سفر به ایران، از جمله دشواری‌های دسترسی بین‌المللی، محدودیت‌های پرداخت و نگرانی‌های ناشی از شرایط سیاسی و امنیتی و پروپاگاندای رسانه ای علیه ایران غافل شد؛ عواملی که می‌توانند بر تصمیم گردشگران خارجی اثر بگذارند اما با این حال، این موانع نباید به توضیحی برای همه کاستی‌ها تبدیل شوند و بخشی از مساله به نحوه مدیریت، معرفی و بهره‌برداری از ظرفیت‌های خود هگمتانه و همدان بازمی‌گردد؛ حوزه‌ای که با برنامه‌ریزی و هماهنگی بهتر می‌توان در آن تغییر ایجاد کرد.
واقعیت این است که هگمتانه هنوز در ذهن بسیاری از گردشگران خارجی به اندازه برخی محوطه‌های شناخته‌شده تاریخی ایران جایگاه مشخصی ندارد و این در حالی است که پیشینه مادها، نقش هگمتانه در تاریخ سیاسی ایران و تداوم استقرار انسانی در این محوطه، ظرفیت آن را دارد که به یکی از محورهای مهم گردشگری تاریخی و تمدنی کشور تبدیل شود.
هگمتانه را نمی‌توان از همدان جدا کرد
شاید یکی از مهم‌ترین خطاها در معرفی هگمتانه، محدود کردن تاریخ آن به محدوده محوطه باستانی باشد، هگمتانه در خلاء شکل نگرفته و تاریخ همدان نیز با دیوارهای این محوطه به پایان نمی‌رسد و شهر امروز بر بستری تاریخی شکل گرفته که در طول قرن‌ها، از تحولات سیاسی و اجتماعی، گسترش تجارت، ظهور مراکز مذهبی و بالندگی علمی و فرهنگی تاثیر پذیرفته است.
از هگمتانه که خارج شویم، تاریخ همچنان ادامه دارد؛ در بازار کهن، در سراها و گذرهایی که روزگاری شریان اقتصادی شهر بوده‌اند، در مسجد جامع که بخشی از حافظه مذهبی و معماری همدان را حفظ کرده و در آرامگاه بوعلی‌سینا و باباطاهر که نام این شهر را با دانش و ادب ایرانی پیوند داده‌اند.
این مکان‌ها نقاطی جدا از یکدیگر نیستند؛ هر یک سندی از یک دوره تاریخی و حلقه‌ای از زنجیره هویت همدان‌اند.
با وجود این ظرفیت کم‌نظیر، هنوز روایت منسجمی که این حلقه‌ها را به یکدیگر متصل کند، در تجربه گردشگری همدان شکل نگرفته است.
گردشگر ممکن است هگمتانه را ببیند، از بازار بازدید کند و به آرامگاه بوعلی برود، اما آیا در پایان این مسیر، تصویری روشن از سیر تحول تاریخی همدان به دست می‌آورد؟ آیا میان آنچه در محوطه باستانی دیده، آنچه در بازار تجربه کرده و آنچه در بناهای تاریخی شهر مشاهده کرده است، پیوندی معنادار برقرار می‌شود؟
پاسخ به این پرسش، ضرورت شکل‌گیری یک گذر فرهنگی و تاریخی را آشکار می‌کند؛ مسیری که هگمتانه را به بافت تاریخی، بازار، مسجد جامع و دیگر کانون‌های هویتی شهر پیوند دهد و همدان را نه مجموعه‌ای از جاذبه‌های منفرد، بلکه به‌عنوان یک کل تاریخی معرفی کند.
البته گذر فرهنگی را نباید به یک مسیر فیزیکی با چند تابلوی راهنما یا سامان‌دهی ظاهری معابر تقلیل داد و چنین طرحی پیش از هر چیز به یک روایت تاریخی مستند نیاز دارد؛ روایتی که بر پایه پژوهش‌های دانشگاهی، مستندات باستان‌شناختی، تاریخ اجتماعی و معماری شهر تدوین شود و بتواند برای هر بنا، هر محله و هر گذر، جایگاهی در سیر تحول همدان تعریف کند.
هگمتانه؛ سرمایه فرهنگی که باید در مسیر توسعه گردشگری قرار بگیرد
در کنار آن، احیای بافت تاریخی، سامان‌دهی منظر شهری، تقویت خدمات گردشگری و مشارکت ساکنان و کسبه باید به بخشی از این برنامه تبدیل شود.
در این میان، مرزبندی میان ثبت جهانی و ظرفیت‌های پیرامونی نیز اهمیت دارد و آنچه در سال ۲۰۲۴ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید، محوطه هگمتانه است، نه تمام بافت تاریخی همدان و نه بازار و آرامگاه‌های شهر.
اما همین ثبت می‌تواند فرصتی برای معرفی یکپارچه‌تر میراث تاریخی همدان فراهم کند؛ فرصتی که اگر با برنامه‌ریزی علمی و مدیریت هماهنگ همراه شود، اعتبار جهانی هگمتانه را به توسعه گردشگری فرهنگی در سطح شهر پیوند خواهد زد.
تاریخ یک شهر تنها در آثار باقی‌مانده از گذشته خلاصه نمی‌شود؛ در پیوند میان آن آثار در حافظه مردم و در توانایی نسل امروز برای فهم و انتقال میراث گذشتگان معنا پیدا می‌کند و حفاظت از یک محوطه باستانی ضروری است، اما کافی نیست؛ همان‌گونه که معرفی چند بنای تاریخی بدون بازسازی پیوندهای تاریخی آنها، نمی‌تواند تصویری کامل از هویت یک شهر ارائه دهد.
دو دهه پیش، مساله اصلی هگمتانه کشف حقیقت در میان لایه‌های باستانی و پاسخ به مناقشه ماد و اشکانی بود اما امروز پس از ثبت جهانی، مساله از سطح شناسایی و اثبات ارزش تاریخی فراتر رفته است: چگونه می‌توان این ارزش را به سرمایه‌ای فرهنگی، علمی و اقتصادی تبدیل کرد و آن را در مسیر توسعه گردشگری بین‌المللی قرار داد؟
هگمتانه دیگر برای اثبات اهمیت خود فقط به روایت‌های کهن و یافته‌های باستان‌شناختی متکی نیست؛ عنوان میراث جهانی را به دست آورده است و اکنون نوبت همدان است که از این اعتبار، فراتر از برگزاری مراسم و تکرار عنوان‌ها، برای بازتعریف جایگاه تاریخی خود بهره بگیرد.
شهری که روزگاری پایتخت مادها بود و در گذر سده‌ها به یکی از کانون‌های مهم تمدن و فرهنگ ایران تبدیل شد، شایسته آن است که تاریخش نه در چند نقطه پراکنده، بلکه در یک روایت پیوسته و قابل تجربه پیش چشم جهان قرار گیرد.
شاید معیار واقعی موفقیت ثبت جهانی هگمتانه، نه تعداد خبرهایی باشد که درباره این عنوان منتشر می‌شود و نه حتی تکرار نام آن در فهرست میراث جهانی؛ بلکه روزی باشد که گردشگرانی از کشورهای مختلف، همدان را به قصد دیدن این میراث انتخاب کنند، در محوطه باستانی قدم بزنند، تاریخ آن را بفهمند و سپس در گذرهای قدیمی شهر، روایت این تمدن را دنبال کنند.
آن روز می‌توان گفت هگمتانه از یک اثر ثبت‌شده جهانی به یک مقصد زنده گردشگری جهانی تبدیل شده است.
منبع: ایرنا
