جغرافیا؛ متحد پنهان ارتشهای کوچک در برابر قدرتهای بزرگ
در طول تاریخ، پیروزی در جنگها همیشه به شمار سربازان و قدرت تسلیحاتی ارتشها وابسته نبوده است. کوهستانها، رودخانهها، جنگلها و گذرگاههای طبیعی بارها معادلات میدان نبرد را تغییر داده و به فرماندهان امکان دادهاند ارتشهای بزرگتر را شکست دهند. از محاصره صور به دست اسکندر مقدونی تا نبرد آوسترلیتز ناپلئون، جغرافیا همچنان یکی از سلاحهای تعیینکننده جنگهاست.
جنگها و نبردها را نمیتوان صرفا با اتکا به ارتشها و فرماندهان آنها پیروز شد. یکی از جنبههای مهم هنر جنگ، شناسایی و بهرهگیری از عوارض طبیعی زمین، مانند کوهها، تپهها، رودخانهها و جنگلهاست؛ عواملی که میتوانند احتمال پیروزی نظامی را افزایش دهند، بهویژه زمانی که یک ارتش با دشمنی روبهروست که از نظر شمار نیرو برتری دارد.
برخی از مشهورترین نبردهای تاریخ، در سطوح راهبردی، عملیاتی یا تاکتیکی، تحت تأثیر موقعیت جغرافیایی و ویژگیهای طبیعی زمین رقم خوردهاند. اگرچه ارتشها و تسلیحات در طول هزاران سال تغییرات چشمگیری کردهاند، زمین و عوارض جغرافیایی همچنان یکی از عوامل تعیینکننده در جنگهای مدرن به شمار میروند.

نقشه محاصره شهر صور.
منبع: وبسایت TheCollector
آب؛ مانعی طبیعی و شریان حیاتی
آب برای بقای انسان ضروری است، اما در عرصه نظامی، شمشیری دولبه به شمار میرود. رودخانهها و دریاها بسته به شرایط میتوانند هم شریانهای حیاتی برای انتقال نیروهای کمکی و تدارکات باشند و هم به تلههایی مرگبار تبدیل شوند که مانع حرکت ارتشها، چه در پیشروی و چه در عقبنشینی، میشوند.
اسکندر مقدونی بیش از هر چیز به پیروزیهایش در میدان نبرد شهرت دارد؛ پیروزیهایی که زمینهساز فتح امپراتوری ایران شد. او اگرچه ارتشهای بزرگ ایران را بهراحتی شکست داد، در سال ۳۳۲ پیش از میلاد با یکی از بزرگترین چالشهای نظامی خود، یعنی محاصره شهر صور، روبهرو شد. این شهر جزیرهای فنیقی که استحکامات دفاعی نیرومندی داشت، خارج از بُرد ادوات محاصره اسکندر قرار گرفته بود.
هنگامی که اسکندر تلاش کرد با ساختن یک خاکریز یا گذرگاه خشکی، راهی برای رسیدن به جزیره ایجاد کند، ناوگان دریایی صور بهراحتی مانع پیشروی او شد و طرحش را مختل کرد. تنها پس از جلب حمایت ناوگانهای دریایی شهرهای نزدیک، یعنی صیدا و قبرس، اسکندر توانست ناوگان صور را مهار کند و پس از هفت ماه محاصره، این شهر را به تسلیم وادارد.
گذرگاهی که اسکندر در آن زمان ساخت، در طول قرنها پابرجا مانده و امروزه بخشی از ساختار جغرافیایی شهر صور را تشکیل میدهد؛ شهری که اکنون پنجمین شهر بزرگ لبنان است.

نمایشگاهی درباره نبرد جولو.
منبع: موزه شینگتای، استان هِبِی چین
رودخانهها موانع دفاعی طبیعی هستند که اغلب محل وقوع نبردهای بزرگ را تعیین میکنند. معمولا یک فرمانده نظامی ارتش خود را در پشت رودخانه مستقر میکند. در چنین شرایطی، دشمنی که قصد پیشروی دارد، هنگام عبور از رودخانه در معرض تلفات سنگین قرار میگیرد. استقرار ارتش در مقابل رودخانه تقریبا همیشه یک اشتباه نظامی به شمار میرود؛ زیرا چنین موقعیتی راههای تدارکاتی و مسیرهای عقبنشینی نیروها را مسدود میکند.
با این حال، در مواردی نادر، یک فرمانده ممکن است آگاهانه تصمیم بگیرد در مقابل رودخانه با دشمن بجنگد. در جریان فروپاشی امپراتوری چین، در اواخر سال ۲۰۸ پیش از میلاد، شیانگ یو، یکی از فرماندهان نظامی جنوب چین، با حدود ۷۰ هزار سرباز از رودخانه زرد گذشت تا با ژنرال ارتش چین، ژانگ هان، روبهرو شود.
شیانگ یو به سربازانش دستور داد بخش عمده آذوقه و تجهیزات خود را نابود کنند و تنها به اندازه سه روز تدارکات نگه دارند. او همچنین فرمان داد قایقهایشان را غرق کنند. شیانگ یو با مسدود کردن آگاهانه راه عقبنشینی، به سربازانش فهماند که تنها راه زنده ماندن، شکست دادن دشمن است.
با وجود آنکه شمار نیروهای دشمن سه برابر سپاه او بود، شیانگ یو به پیروزی چشمگیری دست یافت؛ پیروزیای که به حیات دولت مشهور چین پایان داد و زمینه را برای تسلط او بر چین فراهم کرد. این فرمانده تا زمانی که از لیو بانگ، بنیانگذار دودمان هان، شکست خورد، قدرت برتر را در چین در اختیار داشت.

مرحله نخست نبرد ترموپیل.
منبع: وبسایت TheCollector
گذرگاههای کوهستانی و گلوگاههای راهبردی
نبرد ترموپیل یکی از مشهورترین نبردهای دوران باستان است. ترموپیل که معنای تحتاللفظی آن «دروازههای گرم» است، گذرگاهی باریک در مسیر اصلی ورود به جنوب یونان بود که از یک سو به کوهستان و از سوی دیگر به دریا محدود میشد. این موقعیت جغرافیایی، مکانی ایدهآل برای لئونیداس، پادشاه اسپارت، بود تا با نیرویی بهمراتب کمتر از سپاه ایران، در برابر ارتش خشایارشا ایستادگی کند و پیشروی آن را به تأخیر بیندازد.
محدودیت فضای این گذرگاه، برتری عددی ارتش ایران را تا حد زیادی خنثی میکرد و ایرانیان را ناگزیر میساخت حملات مستقیم و پرهزینهای انجام دهند. اگرچه ایرانیان در روز سوم نبرد سرانجام موفق شدند موضع دفاعی مستحکم یونانیان را دور بزنند، تلفات آنها بهمراتب بیشتر از تلفات نیروهای یونانی بود.
تسلط بر گذرگاههای راهبردی کوهستانی میتوانست در دورههای طولانیتر نیز برتریهای پایداری ایجاد کند. بیش از دو هزار سال تاریخ امپراتوری چین از سال ۲۲۱ پیش از میلاد آغاز شد؛ زمانی که چین شی هوانگ با شکست دولتهای رقیب در دوره جنگهای داخلی، اتحاد چین را تکمیل کرد. موفقیت دولت چین تا حد زیادی مرهون موقعیت جغرافیایی برتر آن بود.
قلمروی اصلی دولت چین در دره رودخانه وی، در استان شانشی، قرار داشت. این منطقه با نام گوانژونگ، به معنای «میان گذرگاهها»، نیز شناخته میشد؛ زیرا کوهستانها از همه سو آن را احاطه کرده و از آن محافظت میکردند. در قرن چهارم پیش از میلاد، هنگامی که دولتهای رقیب برای کسب قدرت در دشتهای مرکزی چین با یکدیگر میجنگیدند، دولت چین نیروهای خود را در گوانژونگ و پشت گذرگاه هانگو تقویت کرد تا زمانی که فرصت مناسب برای عبور از این گذرگاه و آغاز فتوحات فرا برسد.
از آنجا که رقبای اصلی دولت چین در شرق قرار داشتند، ارتشهای این دولت در دهه ۳۱۰ پیش از میلاد، دو پادشاهی شو و با را در جنوب غربی فتح کردند؛ مناطقی که در محدوده استان سیچوان و شهر چونگچینگ امروزی قرار دارند. این سرزمینهای حاصلخیز و ثروتمند، نیروی انسانی و منابع حیاتی مورد نیاز را برای لشکرکشیهای منظم دولت چین به مناطق شرق گذرگاه هانگو فراهم کردند؛ لشکرکشیهایی که طی چهار دهه، از دهه ۲۶۰ تا دهه ۲۲۰ پیش از میلاد، ادامه یافتند.

نقشه نبرد آوسترلیتز.
منبع: وبسایت Napoleon & Empire
تصرف و بهرهبرداری از ارتفاعات
به طور کلی، ارتشی که مواضع مرتفع را در اختیار میگیرد، از برتری قابلتوجهی در میدان نبرد برخوردار است. تپهها و بلندیها امکان دید بهتر نسبت به تحرکات دشمن را فراهم میکنند، استقرار توپخانه در آنها مؤثرتر است و حرکت سربازان و اسبها در سرازیری، بهمراتب آسانتر از پیشروی در سربالایی خواهد بود.
در نبرد هیستینگز در سال ۱۰۶۶ میلادی، نیروهای آنگلوساکسون به فرماندهی هارولد گادوینسون، پادشاه انگلستان، موضع دفاعی مستحکمی در تپه سنلاک اختیار کردند و با تشکیل آرایش دیوار سپر، در برابر حملات پیدرپی ویلیام، دوک نرماندی، مقاومت کردند. اگر آنگلوساکسونها میتوانستند انسجام صفوف خود را در ارتفاعات حفظ کنند، شاید هزار سال تاریخ انگلستان مسیری کاملا متفاوت پیدا میکرد؛ اما عقبنشینی نیروهای برتون از جناح چپ ارتش نرماندی، چه براساس نقشه قبلی و چه به طور اتفاقی، جنگجویان آنگلوساکسون را به پایین آمدن از تپه ترغیب کرد. این اقدام آنها را در برابر حملات سوارهنظام نورمان آسیبپذیر ساخت و سرنوشت انگلستان آنگلوساکسون را رقم زد.
در دشتهایی که سطحی نسبتا هموار دارند، ارتفاعات راهبردی لزوما نباید بلند باشند. در اواخر سال ۱۸۰۵، زمانی که ناپلئون بناپارت خود را برای رویارویی نهایی با ائتلاف اتریش و روسیه در منطقه موراویا آماده میکرد، ارتفاعات کمشیب پراتزن در جنوب شرقی شهر برنو را به تصرف درآورد. ناپلئون برای ترغیب ارتش ائتلاف به حمله، آگاهانه این مواضع مرتفع را رها کرد تا با تظاهر به ضعف، این تصور را به وجود آورد که جناح راست ارتشش بدون دفاع مانده است.
نبرد آوسترلیتز که در پی این تحولات رخ داد، به شاهکار تاکتیکی ناپلئون تبدیل شد. صبح دوم دسامبر، ستونهای ارتش متحدان برای حمله به جناح راست نیروهای فرانسه از ارتفاعات پراتزن پایین آمدند. در همین هنگام، سپاه چهارم به فرماندهی مارشال سولْت از میان مهِ دره بیرون آمد و کنترل ارتفاعات را به دست گرفت. با تقسیم شدن ارتش ائتلاف به دو بخش، ناپلئون نیروهای کمکی را به ارتفاعات پراتزن فرستاد و هر دو بخش ارتش دشمن را جداگانه شکست داد و به پیروزی قاطعی دست یافت.

بخشی از دیوار بزرگ چین.
منبع: روزنامه والاستریت ژورنال
مهندسی عوارض زمین
تمدنهای مختلف در طول تاریخ، بارها با استفاده از مهندسی و سازههای انسانی، قابلیتهای دفاعی عوارض طبیعی زمین را تقویت کردهاند. دیوار بزرگ چین یکی از مشهورترین سازههای دفاعی دستساز در جهان است. ساخت این دیوار اغلب به چین شی هوانگ و ژنرال او، منگ تیان، در دهه ۲۱۰ پیش از میلاد نسبت داده میشود. با این حال، عنوان دیوار بزرگ چین به مجموعهای از دیوارهای مختلف در شمال چین اشاره دارد که سلسلههای پیاپی طی قرنها ساختهاند.
صرفنظر از محل دقیق و زمان ساخت بخشهای مختلف این دیوار، سازندگان آن اغلب از عوارض طبیعی مانند رودخانهها و خطالرأس کوهستانها برای تقویت استحکامات بهره میگرفتند. دیوار بزرگ چین صرفا یک مانع دفاعی نبود، بلکه شبکهای از پایگاههای مستحکم و اردوگاههای نظامی را در بر میگرفت که به ارتش چین امکان میداد قدرت خود را به فراتر از مرزهای شمالی گسترش دهد و از یورش اقوام شیونگنو و مغولها جلوگیری کند. این دیوار در دوران صلح نیز، افزون بر کارکرد نظامی، ابزاری برای تنظیم روابط دیپلماتیک و مبادلات تجاری بود.
مجموعه دیگری از استحکامات مشهور دوران باستان، دیوارهای قسطنطنیه است. شهر قسطنطنیه، استانبول امروزی، از سه طرف با آب احاطه شده است. بنیانگذار این شهر، کنستانتین بزرگ، برای حفاظت از آن مجموعهای از دیوارها را بنا کرد که شامل دیوارهای ساحلی و دیوار کنستانتینی در بخش خشکی میشد.
با گسترش شهر در دورههای بعد، تئودوسیوس دوم، امپراتور روم، در نیمه نخست قرن پنجم میلادی دستور ساخت دیوارهای تئودوسیوسی را صادر کرد. این استحکامات عظیم از دو ردیف دیوار دفاعی تشکیل شده بود که خندقی نیز از آنها محافظت میکرد. این مجموعه در شکلگیری شهرت قسطنطنیه به عنوان دژی تسخیرناپذیر نقش مهمی داشت؛ شهری که میتوانست محاصرههای طولانیمدت را تاب بیاورد.
قسطنطنیه علاوه بر دیوارهای ساحلی، برای جلوگیری از ورود کشتیهای دشمن به شاخ طلایی، زنجیری بزرگ و آهنین را در عرض این آبراه مستقر میکرد. این سازه در موارد متعدد کارآمد بود، اما در سال ۱۴۵۳، سلطان محمد دوم عثمانی با انتقال کشتیهای خود از مسیر زمینی و از طریق منطقه گالاتا، توانست این مانع را دور بزند و به نیروهایش در فتح قسطنطنیه یاری برساند.

تصویر ماهوارهای تنگه هرمز، تهیهشده توسط گروه واکنش سریع لند مودیس (MODIS)
در مرکز پروازهای فضایی گادرد ناسا، ۲۰۱۸. منبع: ناسا
چرا عوارض زمین همچنان سرنوشت جنگهای مدرن را تعیین میکنند؟
اگرچه شیوههای جنگاوری از دوران اسکندر مقدونی و چین شی هوانگ تاکنون تغییرات چشمگیری کردهاند، جغرافیا و ویژگیهای طبیعی زمین همچنان عاملی اجتنابناپذیر در درگیریهای نظامی عصر مدرن هستند. با وجود برتری گسترده آمریکا از نظر قدرت آتش و تسلیحات، نیروهای این کشور در طول جنگ ویتنام نتوانستند چریکهای ویتنامی را که به جنگلها عقبنشینی میکردند، شکست دهند. در نمونهای نزدیکتر، هم نیروهای شوروی و هم نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا برای عبور و عملیات در مناطق کوهستانی افغانستان با دشواریهای فراوانی روبهرو شدند؛ وضعیتی که سرانجام به عقبنشینی تحقیرآمیز آنها و سقوط حکومتهای متحدشان انجامید.
جهانی شدن در قرن بیستویکم، اهمیت راهبردی آبراههای کلیدی را که مسیر انتقال کالاهای حیاتی، از نفت و گاز گرفته تا کود شیمیایی و غلات هستند، بیش از پیش افزایش داده است. مسدود شدن تنگه هرمز یا کانال سوئز، چه به عمد و چه در پی حوادث ناخواسته، میتواند به افزایش قیمت کالاها در سراسر جهان منجر شود.
بیتردید ماهیت جنگ در آینده نیز به تحول خود ادامه خواهد داد، اما جغرافیا همچنان یکی از عواملی است که استراتژیستها و فرماندهان نظامی موفق ناگزیرند در برنامهریزی برای درگیریهای آینده آن را در نظر بگیرند.
نویسنده: جیمی چن، کارشناس ارشد تاریخ اروپای مدرن (MPhil) و کارشناسی علوم سیاسی و تاریخ (BSc).
منبع: خبرآنلاین