ورزش ۲هزار ساله ایرانی را بشناسید | سریع‌ترین ورزش جهان با اسبچه خزری بازی می گشود

چوگان به عنوان ورزش کهن ایرانی از امسال وارد تقویم رسمی کشور می‌شود؛ ورزشی که فرهنگ ایرانی را روایت می‌کند و در میراث ایرانی از اشعار تا نگارگری‌ها بارها از آن نام برده‌ شده‌است.

بازی‌های بومی و محلی همواره بخشی از فرهنگ جوامع بوده‌اند و علاوه بر سرگرمی، نقش مهمی در شکل‌گیری هویت فرهنگی ایفا کرده‌اند. چوگان که قدمتش به ۲هزار سال می‌رسد به‌عنوان یکی از این بازی‌ها جایگاه ویژه‌ای در تاریخ و فرهنگ ایران دارد. چوگان نه تنها بازی‌ای مختص اشراف و بزرگان بود، بلکه در میان مردم عادی نیز رواج داشت. این ورزش باستانی در سال ۱۳۹۶ در فهرست میراث ناملموس به ثبت رسید.

قدمت چوگان

در فارسی قدیم به چوگان، چوپگان و چوبکان هم می‌گفتند که از نام چوب برگرفته شده‌است. بر اساس مدارک موجود، سنگ‌نوشته‌ای متعلق به ۶۰۰ سال پیش از میلاد مسیح که اکنون در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود، بازی چوگان را بین ایرانیان و تورانیان نشان می‌دهد.

تاریخچه پیدایش ورزش چوگان به ایران باستان تعلق دارد. پژوهشگران بر این عقیده هستند که سابقه چوگان در ایران به رام کردن اسب می‌رسد، اما اسناد مکتوب، سابقه ورزش چوگان در ایران را به سال ۵۲۵ پیش از میلاد مسیح نسبت می‌دهند. رشد این ورزش در زمان هخامنشیان آغاز شد و پس از آن در دوران ساسانیان ادامه یافت. در این دوران ورزش با گوی و چوگان به منظور کسب آمادگی نظامی و سرگرمی متداول بود و میدان‌هایی نیز برای تماشا و برگزاری مسابقات چوگان ایجاد شد.

در دوران ساسانیان برای اولین بار چوگان از ایران خارج شد و به چین رفت. این ورزش بعد از اسلام نیز به مصر رفت و پادشاهان مصر به آن علاقه‌مند شدند و به‌هنگام کشورگشایی هند در دوران داریوش، در آن سرزمین هم رواج یافت.

این ورزش در ایران پس از صفویان کم‌کم فراموش شد و در دوران قاجار کاملا از بین رفت، اما در زمان پهلوی، بار دیگر رونق گرفت. چوگان میان سرزمین‌های کنونی خاورمیانه محبوبیت زیادی داشت. نخستین مسابقه ثبت شده چوگان قدیمی بین ترکمن‌ها و ایرانیان انجام شد که پیروز آن ترکمن‌ها بودند.

چوگان چیست؟

چوگان از سال ۱۹۰۰ میلادی تا سال ۱۹۳۹ میلادی در مسابقات جهانی المپیک حضور داشته‌است. امروزه بیش از ۷۷ کشور مسابقات و برنامه‌های ویژه چوگان را برگزار می‌کنند و از سوی کمیته بین‌المللی المپیک نیز یکی از ورزش‌های جهانی محسوب می‌شود.

چوگان یک رشته‌ ورزشی تیمی است که در آن سوارکاران با چوب مخصوص بازی، توپ یا گوی را برای ورود به دروازه حریف هدایت و دنبال می‌کنند. در طی بازی، گوی به‌سمت دروازه حریف می‌رود و اسب چوگان باید با هوش بالا به‌دنبال گوی باشد و آن را تا ورود به دروازه حریف تعقیب کند. اسب میدان‌دار مسابقه است و باید سرعت خود را با سوار تنظیم کند و به موقع راه حریف را ببندد.

چوگان فقط یک بازی ورزشی نیست، بلکه نمادی از روحیه جوانمردی و همبستگی اجتماعی است. گوی یا توپ، چوب‌دست، اسب و ‌سوار چهار رکن اصلی در بازی چوگان‌ هستند. از قدیم تا امروز بهترین اسب و نژاد برای بازی چوگان، اسبچه خزر (کاسپین) بوده که با قدمتی بسیار زیاد مختص به ایران است. از آنجا که در این بازی سوار و اسب باید با سرعت نزدیک به ۶۰ کیلومتر در ساعت (مجموعا چیزی بیش از ۳۶۰ کیلومتر درساعت) گوی را تعقیب کنند، چوگان را سریع‌ترین بازی جهان می‌نامند.

بازی چوگان ۶۰ دقیقه با ۶ دور است که به هر دور آن چوکه می‌گویند. چوکه کلمه‌ای قدیمی است و در شاهنامه فردوسی هم دیده می‌شود.

زمان استاندارد هر چوکه، هفت دقیقه است. در پایان هر چوکه، بازی متوقف می‌شود تا تیم‌ها استراحت کنند. اگر اسب در میان بازی زمین بخورد یا حادثه‌ای پیش بیاید، بازی متوقف می‌شود. هر بار که توپ وارد دروازه حریف شود، زمین بازی هر دو تیم تغییر می‌کند.

ردپای چوگان در ادبیات

قدیمی‌ترین اثر از چوگان در کتاب کارنامه اردشیر بابکان که به زبان پهلوی و در قرن دوم و سوم میلادی نوشته شده است، به‌چشم می‌خورد. در میان منابع فارسی، قابوس‌نامه عنصرالمعالی، آداب الحرب و الشجاعه اثر فخر مدبر، شاهنامه فردوسی، رودکی و نظامی گنجوی از چوگان نام ‌برده شده‌است. در قرن دهم و یازدهم هجری قمری شاردن و نقاشان ایرانی، شکل گوی و چوگان و لباس سواران و اندازه میدان را مشخص کردند.

منبع: همشهری