محل نمایش نوروز در دروه صفویه

برخی محله‌های قدیمی اصفهان، آیین‌هایی مانند «نوروزخوانی» یا اجرای نمایش‌های آیینی وجود داشت که امروزه کمتر دیده می‌شود. در این مراسم، گروه‌هایی از هنرمندان محلی با اجرای شعر و موسیقی، فرا رسیدن بهار و نوروز را به مردم بشارت می‌دادند.

نوروز به عنوان کهن‌ترین آیین فرهنگی ایرانیان، قرن‌هاست که نه‌تنها به عنوان آغاز سال نو بلکه به مثابه یک نظام فرهنگی، اجتماعی و تاریخی در زندگی مردم ایران حضور داشته است. بسیاری از پژوهشگران، نوروز را مجموعه‌ای از آیین‌ها و باورهای دیرپایی می‌دانند که از دوران باستان تا امروز در فرهنگ ایرانی استمرار یافته و در هر منطقه‌ای با رنگ‌ و بوی بومی همراه شده است. شهر تاریخی اصفهان نیز به دلیل پیشینه تمدنی و فرهنگی خود، یکی از کانون‌های مهم شکل‌گیری و تداوم آیین‌های نوروزی بوده است.

در آستانه سال نو و اهمیت بازخوانی میراث فرهنگی این آیین، خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در گفت‌وگویی با احمد کامرانی‌فر، نویسنده، پژوهشگر و دکترای تاریخ و مدرس دانشگاه، به بررسی ریشه‌های تاریخی نوروز و جلوه‌های آن در فرهنگ مردم اصفهان پرداخته است. در این گفت‌وگو تلاش شده است ابعاد تاریخی، اجتماعی و فرهنگی این آیین کهن با تمرکز بر سنت‌های نوروزی در اصفهان مورد واکاوی قرار گیرد.

نوروز به عنوان یکی از کهن‌ترین آیین‌های ایرانی، چه جایگاهی در تاریخ و فرهنگ ایران دارد و منابع تاریخی درباره آن چه می‌گویند؟

نوروز درواقع یکی از قدیمی‌ترین آیین‌های شناخته‌شده در جهان است که ریشه‌های آن به دوره‌های بسیار کهن تاریخ ایران بازمی‌گردد. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که این جشن از دوران ایران باستان، به‌ویژه در دوره هخامنشیان و ساسانیان، به عنوان آیین آغاز سال نو برگزار می‌شده است. برخی پژوهشگران معتقدند که پیشینه نوروز حتی به سنت‌های پیشازرتشتی و آیین‌های مرتبط با تغییرات طبیعی و آغاز فصل بهار بازمی‌گردد.

در متون تاریخی و ادبی، ازجمله آثار ابوریحان بیرونی در «آثارالباقیه» و همچنین در متون پهلوی، اشاره‌های روشنی به نوروز وجود دارد. بیرونی در این اثر، نوروز را روزی می‌داند که در آن طبیعت دوباره زنده می‌شود و مردم به استقبال سال نو می‌روند. در دوره هخامنشی نیز شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد نوروز به عنوان یکی از مهم‌ترین مناسبت‌های حکومتی و مردمی برگزار می‌شده است. نقش‌برجسته‌های تخت‌جمشید که نمایندگان اقوام مختلف را در حال آوردن هدایا نشان می‌دهد، از سوی بسیاری از پژوهشگران با آیین‌های نوروزی مرتبط دانسته شده است.

از منظر فرهنگی، نوروز فقط یک جشن تقویمی نیست، بلکه نوعی نظام نمادین از باورها، آیین‌ها و ارزش‌های اجتماعی است که مفاهیمی چون نوزایی، امید، همبستگی اجتماعی و احترام به طبیعت را در خود جای داده است. به همین دلیل نوروز توانسته است در طول قرن‌ها، حتی با تغییر حکومت‌ها و شرایط اجتماعی، همچنان در فرهنگ ایرانیان پایدار بماند.

آیین‌های نوروزی چگونه در طول تاریخ دچار تحول شده‌اند و چه عناصری از گذشته تا امروز باقی مانده‌اند؟

یکی از ویژگی‌های مهم نوروز، انعطاف‌پذیری فرهنگی آن است. این آیین در طول تاریخ، همواره توانسته خود را با شرایط اجتماعی و فرهنگی هر دوره تطبیق دهد. در ایران باستان، نوروز با آیین‌های درباری و رسمی همراه بود؛ به‌ویژه در دوره ساسانیان که مراسمی مفصل در دربار برگزار می‌شد و شاه در این روز به دیدار مردم می‌پرداخت.

با ورود اسلام به ایران، نوروز نه‌تنها از بین نرفت بلکه در قالبی تازه ادامه یافت. بسیاری از اندیشمندان مسلمان، ازجمله دانشمندان و شاعران ایرانی، به نوعی از نوروز دفاع فرهنگی کردند و آن را بخشی از میراث تمدنی ایران دانستند. حتی در برخی منابع تاریخی آمده است که خلفای عباسی نیز گاه در نوروز هدایایی دریافت می‌کردند.

در دوره‌های بعدی، به‌ویژه در عصر صفوی و قاجار، نوروز به یکی از مهم‌ترین آیین‌های اجتماعی و فرهنگی تبدیل شد. بسیاری از سنت‌هایی که امروز نیز در میان مردم رایج است، مانند خانه‌تکانی، سفره هفت‌سین، دید و بازدید نوروزی و سیزده‌بدر، در همین دوره‌ها شکل منسجم‌تری پیدا کردند.

اصفهان به عنوان یکی از مهم‌ترین شهرهای تاریخی ایران چه جایگاهی در شکل‌گیری و تداوم آیین‌های نوروزی داشته است؟

اصفهان به دلیل پیشینه تاریخی و جایگاه فرهنگی خود، یکی از مهم‌ترین مراکز شکل‌گیری و تداوم آیین‌های نوروزی در ایران بوده است. این شهر در دوره‌های مختلف تاریخی، به‌ویژه در عصر سلجوقیان و صفویان، نقش مهمی در تحولات فرهنگی ایران ایفا کرده است.

در دوره صفوی، زمانی که اصفهان پایتخت ایران بود، نوروز با شکوه بسیار زیادی در این شهر برگزار می‌شد. میدان نقش‌جهان به عنوان یکی از مهم‌ترین فضاهای شهری، محل برگزاری بسیاری از جشن‌ها و مراسم عمومی بود. در منابع تاریخی آمده است که در ایام نوروز، بازارها آذین‌بندی می‌شدند و برنامه‌های مختلفی ازجمله موسیقی، نمایش‌های آیینی و جشن‌های مردمی برگزار می‌شد.

از سوی دیگر، اصفهان شهری است که همواره تنوع فرهنگی و اجتماعی بالایی داشته است. همین موضوع باعث شده است که آیین‌های نوروزی در این شهر با عناصر مختلفی از فرهنگ‌های محلی ترکیب شود و شکل‌های متنوعی به خود بگیرد.

برخی آیین‌های نوروزی در اصفهان ویژگی‌های خاص و بومی دارند. درباره این سنت‌ها توضیح دهید.

بله، بسیاری از آیین‌های نوروزی در اصفهان دارای ویژگی‌های بومی و محلی هستند که آن‌ها را از دیگر مناطق ایران متمایز می‌کند. یکی از این سنت‌ها، آیین‌های مربوط به استقبال از نوروز در روزهای پایانی سال است. در گذشته، مردم اصفهان چند هفته پیش از نوروز اقدام به خانه‌تکانی و آماده‌سازی خانه‌ها می‌کردند. این کار نه‌تنها یک عمل نظافتی بلکه نوعی آیین نمادین برای پاک‌سازی و ورود به سال نو محسوب می‌شد.

از دیگر سنت‌های مهم، بازارهای نوروزی بود که در نقاط مختلف شهر برپا می‌شد. بازار بزرگ اصفهان در روزهای پایانی سال رونق بسیار زیادی داشت و مردم برای خرید لباس نو، شیرینی‌های سنتی و لوازم سفره هفت‌سین به آن مراجعه می‌کردند.

همچنین در برخی محله‌های قدیمی اصفهان، آیین‌هایی مانند «نوروزخوانی» یا اجرای نمایش‌های آیینی وجود داشت که امروزه کمتر دیده می‌شود. در این مراسم، گروه‌هایی از هنرمندان محلی با اجرای شعر و موسیقی، فرا رسیدن بهار و نوروز را به مردم بشارت می‌دادند.

سفره هفت‌سین چه جایگاهی در فرهنگ نوروزی دارد و در اصفهان چه ویژگی‌هایی داشته است؟

سفره هفت‌سین یکی از مهم‌ترین نمادهای نوروز است و درواقع مجموعه‌ای از نمادهای فرهنگی و معنایی را در خود جای داده است. هر یک از عناصر هفت‌سین دارای مفهومی نمادین هستند؛ برای مثال سبزه نماد رویش و زندگی، سیب نماد سلامت، سمنو نماد فراوانی و سنجد نماد عشق و پیوند است.

در اصفهان نیز مانند بسیاری از شهرهای ایران، سفره هفت‌سین با دقت و زیبایی خاصی چیده می‌شد. در گذشته، بسیاری از خانواده‌های اصفهانی تلاش می‌کردند سفره نوروزی خود را با استفاده از ظروف سنتی، به‌ویژه ظروف قلمکار یا مسی، تزیین کنند. همچنین استفاده از قرآن، آینه و شمع در کنار هفت‌سین از سنت‌های رایج در میان مردم اصفهان بوده است.

آیین سیزده‌بدر در فرهنگ مردم اصفهان چه جایگاهی داشته است؟

سیزده‌بدر درواقع پایان‌بخش آیین‌های نوروزی است و در بسیاری از مناطق ایران با رفتن به طبیعت همراه است. در اصفهان نیز این روز همواره اهمیت ویژه‌ای داشته است. مردم این شهر معمولاً به باغ‌ها و فضاهای طبیعی اطراف شهر، مانند حاشیه زاینده‌رود یا باغ‌های اطراف اصفهان می‌رفتند.

در گذشته، خانواده‌ها از صبح زود به این مناطق می‌رفتند و روز را با شادی، بازی‌های سنتی و صرف غذا در طبیعت می‌گذراندند. گره زدن سبزه نیز یکی از آیین‌های رایج در این روز بود که بیشتر توسط جوانان انجام می‌شد و نوعی نماد آرزو برای خوشبختی و ازدواج به شمار می‌رفت.

از منظر تاریخی، چرا نوروز توانسته است چنین ماندگاری طولانی در فرهنگ ایرانی داشته باشد؟

به نظر من راز ماندگاری نوروز در چند عامل اساسی نهفته است: نخست این‌که نوروز ارتباط عمیقی با طبیعت و چرخه‌های طبیعی دارد. آغاز بهار، شکوفایی درختان و زنده شدن طبیعت پدیده‌ای است که در همه فرهنگ‌ها مورد توجه بوده است. نوروز این پدیده طبیعی را به یک آیین فرهنگی تبدیل کرده است.

عامل دوم، پیوند نوروز با ارزش‌های اجتماعی مانند دیدار خویشاوندان، آشتی و همبستگی اجتماعی است. این آیین فرصتی فراهم می‌کند تا روابط انسانی تقویت شود و نوعی احساس همدلی و همبستگی در جامعه شکل بگیرد.

از سوی دیگر، نوروز همواره توانسته است با شرایط تاریخی مختلف سازگار شود و خود را با فرهنگ‌ها و دوره‌های گوناگون تطبیق دهد. همین ویژگی باعث شده است که این آیین نه‌تنها در ایران بلکه در بسیاری از کشورهای منطقه نیز همچنان زنده بماند.

در شرایط امروز، حفظ و بازشناسی آیین‌های نوروزی چه اهمیتی دارد؟

در دنیای امروز که سرعت تحولات اجتماعی بسیار زیاد است، حفظ میراث فرهنگی اهمیت ویژه‌ای دارد. آیین‌هایی مانند نوروز بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی ما هستند و می‌توانند نقش مهمی در تقویت احساس تعلق فرهنگی در جامعه داشته باشند. به‌ویژه در شهرهایی مانند اصفهان که دارای پیشینه فرهنگی غنی هستند، توجه به آیین‌های سنتی می‌تواند به حفظ هویت تاریخی شهر کمک کند. همچنین بازشناسی این آیین‌ها می‌تواند زمینه‌ای برای توسعه گردشگری فرهنگی و معرفی بهتر فرهنگ ایرانی به جهان فراهم کند.

درواقع نوروز نه‌تنها یک جشن ملی بلکه نوعی میراث فرهنگی جهانی است که پیام صلح، دوستی و احترام به طبیعت را به همراه دارد. به همین دلیل حفظ و ترویج آن وظیفه‌ای فرهنگی برای همه ما محسوب می‌شود.

منبع: ایبنا