قانونشکنی در فضا چه عواقبی دارد؟
هیچ نمونه شناختهشدهای از کسی که به جرمی در فضا متهم شده باشد، وجود ندارد، اما با افزایش دسترسی به فضا، رفتارهای غیرقانونی که مرتبا روی زمین رخ میدهند، احتمالاً با پرواز انسان به کیهان خواهند رفت.
به رغم تصور رایج از فضا به عنوان یک مرز بیقانون، فضانوردان حتی پس از ترک زمین نیز هنوز هم زیر نظر قانون هستند و همه کارها در چارچوب قانون انجام میشوند.
هیچ نمونه شناختهشدهای از کسی که به جرمی در فضا متهم شده باشد، وجود ندارد، اما با افزایش دسترسی به فضا، رفتارهای غیرقانونی که مرتبا روی زمین رخ میدهند، احتمالاً با پرواز انسان به کیهان خواهند رفت.
به نقل از بیزینس اینسایدر، قوانین موجود در کتابها دههها قدمت دارند و اجرای آنها دشوار است. در سال ۱۹۶۷ بیش از ۱۰۰ کشور «پیمان فضای بیرونی»(Outer Space Treaty) را امضا کردند که اصول کلی سنگین، اما جزئیات کمی دارد.
این پیمان به طور کلی بیان میکند که فضا باید برای استفاده همه ملتها آزاد باشد و اجرام آسمانی مانند ماه باید منحصراً برای اهداف صلحآمیز مورد استفاده قرار بگیرند. این پیمان، ادعای مالکیت بر فضا و اجرام آسمانی را برای یک ملت ممنوع میکند.
به همین دلیل، کنگره آمریکا در نوامبر ۱۹۶۹ قانونی را تصویب کرد که تأیید میکرد ماموریت «آپولو ۱۱»(Apollo ۱۱) و نصب پرچم بر روی ماه، یک حرکت نمادین و نشانه غرور ملی به خاطر دستاورد بوده است، نه ادعای مالکیت آمریکا بر آن.
اگرچه اجرای این پیمان دشوار است، اما اگر یک کشور، شخص یا شرکت دستورالعملها را نقض کند و کارهایی را مانند پرتاب سلاح هستهای به فضا یا نصب پرچم روی یک سیارک و نامیدن آن به نام خود انجام دهد، سایر کشورهای فضایی میتوانند آن را تحریم کنند.
اگر یک کشور، شخص یا شرکت دستورالعملها را نقض کند و کارهایی را مانند پرتاب سلاح هستهای به فضا یا نصب پرچم روی یک سیارک و نامیدن آن به نام خود انجام دهد، سایر کشورهای فضایی میتوانند آن را تحریم کنند.
اگرچه تا به امروز هیچ اتهام جنایی شناختهشدهای در فضا یا محکومیتی وجود ندارد، اما این وضعیت میتواند با افزایش حضور عوامل تجاری و خصوصی در فضا تغییر کند.
قانونگذاران کانادا در ۲۳ ژوئن ۲۰۲۲ قانونی را تصویب کردند که به دولت اجازه میدهد فضانوردان کانادایی را به دلیل جرایمی که در ماه مرتکب شدهاند، تحت پیگرد قانونی قرار دهد.
در ادامه گزارش، سه مورد نقض قانون در فضا آورده شده است.
۱. آزمایشهای موشک ضد ماهواره روسیه، ابر خطرناکی را از زبالههای فضایی ایجاد کرد.
پیمان فضای بیرونی ۱۹۶۷ بیان میکند که طرفین باید همه فعالیتهای خود در فضای بیرونی را با توجه کافی به سایر طرفهای فعال در حوزه فضا انجام دهند.
چندین دولت سلاحهای ضد ماهوارهای را آزمایش کردهاند و ردی از زبالههای فضایی را در مدار زمین به جا گذاشتهاند.
روسیه در نوامبر ۲۰۲۱ یک آزمایش سلاح ضد ماهوارهای انجام داد که عمداً به یکی از ماهوارههای غیر قابل استفاده خودش موسوم به «کاسموس ۱۴۰۸»(Cosmos 1408) برخورد کرد. این ماهواره ازکارافتاده به هزاران قطعه تبدیل شد که همچنان در مدار زمین در گردش هستند و این خطر را افزایش میدهند که روزی به ماهوارهها یا وسایل نقلیه سرنشیندار آسیب برسانند.
به نقل از ناسا، ایستگاه فضایی بینالمللی در ۲۴ اکتبر برای جلوگیری از برخورد با یک قطعه زباله فضایی ناشی از ماهواره کاسموس ۱۴۰۸ روسیه مجبور به حرکت شد.
از سال ۱۹۵۹ تاکنون انواع گوناگونی از آزمایشهای ضد ماهواره توسط آمریکا، روسیه، چین و هند انجام شده است. آمریکا در سال ۲۰۲۱ به اولین کشور دارای سفرهای فضایی تبدیل شد که ممنوعیت آزمایش سلاحهای ضد ماهواره را اعلام کرد.
۲. یک فضانورد از اتهام دستبرد به حساب بانکی همسر سابقش در ارتفاع ۲۴۰ مایلی از سطح زمین تبرئه شد.
سرقت هویت و دسترسی غیرمجاز به سوابق مالی خصوصی پیگرد قانونی دارد.
در سال ۲۰۱۹ «آن مککلین»(Anne McClain) فضانورد ناسا به ارتکاب اولین جرم در فضا متهم شد.
به نقل از نیویورک تایمز، در طول اقامت مککلین در ایستگاه فضایی بینالمللی از دسامبر ۲۰۱۸ تا ژوئن ۲۰۱۹، همسر سابقش او را به استفاده غیرقانونی از یک رایانه وابسته به ناسا برای ورود به حسابهای بانکی شخصیاش متهم کرد.
ناسا پیش از آغاز تحقیقات درباره این پرونده، از اعتبار مککلین دفاع کرد و در نهایت دریافت که ادعاهای مطرحشده علیه او نادرست بودهاند. همسر سابق مککلین که این اتهامات را به کمیسیون تجارت فدرال ارائه کرده بود، بعداً به دو فقره ارائه اظهارات نادرست به مقامات فدرال متهم شد.
۳. از دست دادن مهلت مالیاتی به دلیل یک سفر فضایی دقیقه نودی
قانون مالیات همه افراد را شامل میشود.
یک فضانورد در دهه ۱۹۷۰ پس از پرواز به فضا در آخرین لحظه، مهلت اظهارنامه مالیاتی ۱۵ آوریل را از دست داد. «جک سویگرت»(Jack Swigert) فضانورد آپولو ۱۳ متوجه شد که مالیات بر درآمد خود را به موقع ثبت نکرده است. مشکل این بود که او در فضا حضور داشت.
سویگرت در آخرین لحظه به خدمه آپولو ۱۳ اضافه شد. از آنجا که او پس از رد صلاحیت پزشکی یک فضانورد دیگر برای ماموریت اعزام شد، پیش از عزیمت نتوانست اظهارنامه مالیاتی خود را ارائه کند.
به نقل از ناسا، سویگرت از مرکز کنترل ماموریت پرسید: «شما مالیات بر درآمدتان را پرداخت کردهاید؟» اعضای مرکز کنترل ماموریت شروع به خندیدن کردند و سویگرت در پاسخ گفت: «خیلی خندهدار نیست. اتفاقات روی زمین خیلی سریع رخ دادند و من به مهلت دیگری نیاز دارم.»
در نهایت از آنجا که سویگرت از نظر فنی خارج از کشور بود، اداره درآمد به او مهلت تمدید داد.
۴. سرقت سنگ ماه
سنگهای ماه در آمریکا گنجینه ملی به شمار میروند و فروش آنها غیرقانونی است.
به نقل از بیبیسی، ناسا در مارس سال ۲۰۱۱ عملیاتی غافلگیرانه را علیه بیوه یک مهندس فضایی که به دنبال فروش یک سنگ ماه بود، ترتیب داد و آن زن را طی یک عملیات ضربتی در رستوران بازداشت کرد.
به نقل از اسپیس، تلاش آن زن برای فروش یک سنگ ماه که گفته میشد ۱.۷ میلیون دلار قیمت دارد، خنثی شد؛ زیرا خریداری که با او ملاقات کرده بود، یک مامور مخفی ناسا بود.
قانون فضا
به نقل از وبسایت رسمی کنگره آمریکا، در سالهای اخیر تعدادی از پروازهای فضایی تجاری پرسروصدا که برخی از آنها شامل مسافران مشهور بودند، توجه گسترده رسانهها را به خود جلب کردهاند. یک شرکت قصد دارد صدها پرواز فضایی مسافربری را در سال برقرار کند. یک شرکت دیگر وعده ماموریت سرنشیندار قمری را داده است. یکی از مدیران مهم حوزه فناوری هوافضا احتمال فرستادن ماموریت سرنشیندار به مریخ در سال ۲۰۲۹ را مطرح کرده است.
صرف نظر از نتیجه هر یک از این برنامههای ویژه، شرکتهای گردشگری فضایی سفرهایی را دنبال میکنند که مکررتر، جاهطلبانهتر و شاید طولانیتر باشند. ممکن است انسانهای بیشتری بتوانند زمان قابل توجهی را در فضا بگذرانند و این امر احتمال وقوع جرم را در طول یک مأموریت یا سفر افزایش میدهد. اگر یک عمل مجرمانه در طول یک سفر واقعی به فضا رخ دهد، آیا صلاحیت قضایی برای پیگرد قانونی آن وجود دارد؟
به نقل از آکسژورنال، قوانین فضا را میتوان به عنوان مجموعه قوانینی تعریف کرد که ممکن است بر فضای بیرونی و فعالیتهای مربوط به آن حاکم باشند یا اعمال شوند.
با رایج شدن سفرهای فضایی و فعالیتهای فضایی، احتمال ارتکاب اعمالی که در صورت ارتکاب روی زمین، در فضاپیما یا حتی روی سطح ماه یا مریخ میتوانند جرم محسوب شوند، افزایش مییابد.
قانون فضا شاخهای از حقوق مانند مسئولیت مدنی یا قرارداد نیست، بلکه مجموعهای از قوانین و مقررات گوناگون است. قانون فضا میتواند به موضوعات متنوعی مانند نجات فضانوردان و انتشار زمینی اطلاعات درباره خطرات احتمالی فضای بیرونی مانند سیارکها یا زبالههای فضایی بپردازد.
با رایج شدن سفرهای فضایی و فعالیتهای فضایی، احتمال ارتکاب اعمالی که در صورت ارتکاب روی زمین، در فضاپیما یا حتی روی سطح ماه یا مریخ میتوانند جرم محسوب شوند، افزایش مییابد. این امر مستلزم بررسی صلاحیت قضایی، روند رسیدگی و صدور حکم برای جرایم فضایی است.
احتمال وقوع جرم در هر مکانی که افراد حضور داشته باشند و قادر به ارتکاب آن باشند، وجود دارد. تاکنون هیچ جرم واقعی در فضا گزارش نشده یا بسیار کم گزارش شده است. این بدان معناست که هنوز فرصتی برای آزمایش روابط بین حقوق جزای زمینی و حقوق فضا وجود نداشته است.
پیشبینی میشود که پتانسیل رفتارهای مجرمانه در فضای بیرونی بهویژه با توجه به ایجاد پایگاهها روی سطح ماه و مریخ افزایش یابد. چنین رفتارهایی احتمالاً همان طیف زمینی را از تخلفات ساده تا جرایم شنیعتر مانند قتل شامل خواهند شد. بنابراین، اعمال قوانین جزایی در فضای بیرونی باید پیش از ارتکاب جرم مورد بررسی قرار بگیرد. این امر به تضمین شفافیت صلاحیت قضایی، منصفانه بودن روند رسیدگی و تناسب هر حکمی کمک میکند.
پروازهای فضایی عمدتاً توسط فضانوردان آموزشدیده انجام میشوند که از نظر قراردادی به آژانسهای فضایی خود متعهد هستند و باید به ضوابط و استانداردهای رفتاری پایبند باشند. فرآیندهای رقابتی انتخاب فضانورد که توسط همه آژانسهای فضایی بزرگ انجام میشوند، شایستگی روانشناختی و توانایی تحصیلی و جسمی را در بر میگیرند. مسلماً این امر در انتخاب فضانوردانی که در طول ماموریتهای انجامشده تاکنون تمایلی به ارتکاب رفتارهای مجرمانه نشان ندادهاند، نقش داشته است.
ترتیبات مربوط به ایستگاه فضایی بینالمللی را که در حال حاضر مقصد اصلی بیشتر فضانوردانی است، میتوان در «توافقنامه بین دولتی ایستگاه فضایی بینالمللی»(IGA) یافت. هر یک از طرفین توافقنامه باید اطمینان حاصل کند که شهروندانش به آییننامه رفتار خدمه پایبند هستند. این آییننامه مواردی مانند ممنوعیت بردن وسایل به داخل فضاپیما برای منافع شخصی، مسائل مربوط به آزار و اذیت و مسائل مربوط به حفاظت از مالکیت معنوی را پوشش میدهد. رویههای انضباطی به کشور محل اقامت فضانورد مربوط هستند.
در هر حال، میزان گردشگری فضایی کم، اما رو به افزایش است و این بدان معناست که افراد عادی بیشتری ممکن است خود را در فضا با فرصت ارتکاب جرم بیابند.
برخی از شرکتهای فضایی از جمله «اسپیسایکس»(SpaceX)، «ویرجین گلکتیک»(Virgin Galactic) و «بلو اوریجین» (Blue Origin) در حال حاضر گردشگران را به فضا میبرند. انتخاب گردشگران فضایی در درجه اول بر اساس توانایی آنها در پرداخت هزینه لازم صورت میگیرد و آزمایش روانشناسی و آموزش حداقلی برای آنها وجود ندارد.
با وجود این، تجربیات گردشگری در حال حاضر بسیار کوتاه هستند و فرصت کمی را برای ارتکاب جرم باقی میگذارند. اگر گردشگری فضایی از نظر دسترسی، دامنه و مدت زمان افزایش یابد، شرایط ممکن است تغییر کند. به راحتی میتوان تصور کرد که اگر گروه بزرگی از مردم برای تعطیلات به یک هتل در ماه سفر کنند، احتمال سرقت و سایر جرائم افزایش یابد. یک گردشگر حتی ممکن است سنگی را از ماه بدزدد و به دنبال فروش آن منابع در زمین باشد. حتی میتوان تصور کرد استفاده بیش از حد یا هدر دادن یک منبع ارزشمند مانند اکسیژن یا آب که خطر مرگ دیگران را در پی دارد، به عنوان قتل عمد یا غیرعمد در نظر گرفته شود.
فراتر از گردشگری، افراد ثروتمندی مانند «ایلان ماسک»(Elon Musk) برای استعمار مریخ مصمم هستند. چنین مستعمرهای در صورت تأسیس میتواند به اندازهای بزرگ شود که طیف وسیعی از فعالیتهای جنایی احتمالی مانند جرایم روی زمین در آن رخ دهد. چنین تصوری، پرسشهایی را در ذهن شکل میدهد.
۱. آیا باید هر جرمی برای طی مراحل قانونی به زمین ارجاع داده شود؟
۲. گسترش حوزه قضایی چقدر خواهد بود و آیا فاصله برای تصمیمگیری منصفانه از راه دور زیاد است؟
۳. آیا اصلاً میتوان نقطهای را تصور کرد که در آن مستعمره به یک حوزه قضایی مستقل تبدیل شود و به ایجاد و اداره سیستم حقوقی خود قادر باشد؟
اگرچه چنین وضعیتی در آیندهای دور محتمل است و هنوز امکانپذیر نیست، همچنان در حوزه تأمل قرار دارد. بررسی صلاحیت قضایی برای امور حقوقی به ویژه رسیدگی به جرائم و مجرمان پیش از عزیمت هر مهاجری به فضا از اهمیت بالایی برخوردار است. هر کسی روی زمین باید قطعا بداند که در صورت متهم شدن به ارتکاب جرم، با او برخورد خواهد شد. حتی برای یک گردشگر فضایی غیرمنطقی است که امنیت قانونی خود روی زمین را ترک کند تا به عدم اطمینان قانونی در فضا برسد. بنابراین، فضا نیز نیازمند قانون است.
منبع: ایسنا
