لوح 4 هزارسالهای که مراسم «جنگیری و دفع جادو» را شرح داده است
مجموعهای تازه بررسیشده از لوحهای میخی که بیش از چهار هزار سال قدمت دارند، تصویری روشنتر از این به دست میدهد که جوامع باستانی میانرودان چگونه جادو، پزشکی و قدرت سیاسی را در هم میآمیختند؛ در عین حال سرنخهایی نادر درباره ریشههای تاریخی چهره افسانهای گیلگمش نیز در این الواح دیده میشود.
فرادید| پژوهشگران دانشگاه کپنهاگ و موزه ملی دانمارک نخستین مطالعه جامع و فرایند دیجیتالسازی یک بایگانی کمتر شناختهشده از لوحهای گِلی نوشتهدار را به پایان رساندهاند. نتایج این پروژه که با عنوان «گنجینههای پنهان» انجام شده، نشان میدهد با جهان متنی بسیار متنوعی روبهرو هستیم: از آیینهای مقابله با جادوگری و افسونهای درمانی گرفته تا فهرستهای پادشاهان و حتی چیزی شبیه یکی از کهنترین رسیدهای ثبتشده برای خرید نوشیدنی. با این حال، در میان همه این یافتهها، متون جادویی—که هزاران سال روی گل حفظ شدهاند—از نظر فرهنگی و سیاسی اهمیت ویژهای دارند.
به گزارش فرادید؛ این لوحها تأیید میکنند که جادو در میانرودان باستان امری حاشیهای یا صرفاً عامیانه نبود، بلکه دانشی نهادینه و بخشی جداییناپذیر از حکومت و ایدئولوژی سلطنتی به شمار میرفت. یکی از چشمگیرترین یافتهها لوحی مربوط به آیینی ضد جادوگری از شهر باستانی حما در سوریه است که به اوایل هزاره نخست پیش از میلاد بازمیگردد. این متن آیینی پیچیده و شبانه را توصیف میکند که برای حفاظت از فرمانروایان در برابر تهدیدهای نادیدنی اجرا میشد.
بر اساس توضیح یک آشورشناس، در این مراسم با اعمالی نمادین، دشمنان نابود میشدند: تندیسهای کوچکی از موم و گل را میسوزاندند، در حالی که جنگیر وردهایی ثابت را میخواند. این وردها بداهه نبودند، بلکه از الگوی دقیقی پیروی میکردند و نشان میدهند که این آیینها ساختاری استاندارد و تثبیتشده داشتهاند. هدف این مراسم فقط حفاظت شخصی نبود، بلکه تثبیت قدرت سیاسی، دور کردن بداقبالی و خنثی کردن نیروهای ماوراییای بود که میتوانستند فرمانروایی پادشاه را تهدید کنند. این نگاه بازتاب جهانبینی گستردهتری در میانرودان است که در آن نظم کیهانی و ثبات سیاسی از هم جدا نبودند؛ تهدید جادوگران یا نیروهای شر نه فقط مسئلهای معنوی، بلکه بحرانی بالقوه در حکومت به حساب میآمد.
اهمیت لوحهای حما از این جهت بیشتر میشود که این شهر برخلاف بابل یا آشور، مرکز بزرگ فکری به شمار نمیرفت، اما متونی را حفظ کرده که معمولاً به کانونهای فرهنگی اصلی نسبت داده میشوند. این شهر در سال ۷۲۰ پیش از میلاد به دست آشوریان نابود شد و احتمالاً بیشتر بایگانیهای آن به عنوان غنیمت منتقل شد. لوحهایی که باقی ماندهاند، به نظر میرسد در نوعی کتابخانه معبدی جا مانده باشند و تصویری نادر از زندگی فکری در حاشیه امپراتوری ارائه دهند. حضور متون پیشرفته جادویی در چنین مکانی، باورهای پیشین را به چالش میکشد و نشان میدهد دانش تخصصی بیش از آنچه تصور میشد در مناطق مختلف پراکنده بوده است.
در کنار متون جادویی، این مجموعه شامل نسخهای از فهرستهای سلطنتی نیز هست؛ اسنادی که اسطوره و تاریخ را در هم میآمیزند و نام پادشاهان دورههای افسانهای و تاریخی را ثبت میکنند. این فهرستها از مهمترین سنتهای نوشتاری در میانرودان هستند و نسب پادشاهان را تا زمانهایی پیش از یک سیل بزرگ دنبال میکنند—روایتی که در منابع بعدی نیز دیده میشود.
اهمیت این موضوع در آن است که در برخی از این فهرستها نام گیلگمش، پادشاه نیمهافسانهای اوروک، نیز آمده است. لوح تازه شناساییشده احتمالاً نسخهای آموزشی بوده که برای آموزش کاتبان استفاده میشده، اما نشان میدهد این فهرستها فعالانه آموزش داده و منتقل میشدهاند. برای تاریخنگاران این نکته مهم است، زیرا هرچند گیلگمش بیشتر به عنوان شخصیتی ادبی شناخته میشود، چنین اسنادی نشان میدهند که او ممکن است ریشهای تاریخی داشته باشد و برای اندیشمندان باستان، این شخصیتها صرفاً اسطورهای نبودهاند، بلکه بخشی از روایتی پیوسته از تاریخ به شمار میآمدهاند.
این مجموعه همچنین نشان میدهد که خط میخی چگونه ستون فقرات جوامع پیچیده اولیه بوده است. این خط که بیش از پنج هزار سال پیش در میانرودان پدید آمد، امکان اداره اقتصادها و نظامهای اداری پیچیده را فراهم کرد. لوحهای بررسیشده این دو نقش را بهخوبی نشان میدهند: هم جنبههای کیهانی و آیینی و هم جنبههای روزمره. در کنار متون جادویی و سلطنتی، پژوهشگران به اسناد اداری مربوط به کالاها و نیروی انسانی، نامههایی میان فرمانروایان محلی و پادشاهان آشوری، و نسخههای پزشکیای برخوردند که درمانهای تجربی را با عناصر آیینی ترکیب میکردند. چنین اسنادی، با وجود سادگی ظاهری، دقت اداری دولتهای اولیه را نشان میدهند و روشن میکنند که نوشتن نهتنها ابزار قدرت، بلکه ضرورتی برای زندگی روزمره بوده است.
این لوحها بیش از یک قرن در مجموعههای موزه تقریباً بدون مطالعه باقی مانده بودند، اما دیجیتالسازی اخیر نقطه عطفی در پژوهش آنها به شمار میرود. پروژه «گنجینههای پنهان» این بایگانی خاموش را به منبعی در دسترس برای پژوهش تبدیل کرده و با فهرستبرداری و تحلیل کامل آن، راههای تازهای برای درک چشمانداز فکری خاور نزدیک باستان گشوده است.
