کشف 260 مقبره در دل صحرا که از اهرام مصر قدیمیتر هستند
«باستانشناسی ماهوارهای» باعث کشف ۲۶۰ بنای سنگی تدفینی ناشناخته در صحرای «آتبای» سودان شده است؛ کشفی که پنجرهای کمسابقه به زندگی در صحرای شرقی آفریقا پیش از ظهور مصر دوران فراعنه باز میکند.
فرادید| در سرزمینهای خشک میان رود نیل و دریای سرخ، صدها دایره سنگی در حال دگرگون کردن دانستههای باستانشناسان درباره زندگی در صحرای شرقی پیش از شکلگیری مصر فرعونی هستند.
به گزارش فرادید؛ یک پژوهش جدید باستانشناسی، ۲۶۰ آرامگاه عظیم ناشناخته را در صحرای آتبای شناسایی کرده است؛ منطقهای پهناور و کمتربررسیشده که در شرق سودان، میان نیل و تپههای دریای سرخ گسترده شده است. این سازهها که «گورهای محصور آتبای» نام دارند، ظاهراً متعلق به فرهنگی کوچنشین و دامدار بودهاند که در هزاره چهارم و سوم پیش از میلاد شکوفا شده بود و برخی نمونههای مشابه آن حتی به دورههای قدیمیتر بازمیگردند.
این موضوع به این معناست که نخستین مراحل این سنت تدفینی، از اهرام مصر که چند قرن بعد در حاشیه غربی دره نیل ساخته شدند، قدیمیتر است. اما این آرامگاهها مانند مقبرههای سلطنتی مصر نبودند که راهروهای سنگی و نامهای حکشده داشته باشند. آنها بناهای دایرهایشکلی در دل صحرا بودند که توسط جوامع دامدار ساخته شدند؛ مردمانی که ثروتشان بر چهار پا حرکت میکرد.
گورستانی در دل صحرا که از فضا دیده میشود
این کشف در نتیجه بررسیهای منظم پروژه «پیمایش آتبای» و با استفاده از سنجش از دور انجام شد. پژوهشگران با کمک تصاویر ماهوارهای، بناهای سنگی دایرهای و بیضیشکل را در منطقهای عظیم از صحرای شرق سودان، از مصر علیا تا مرزهای اریتره، نقشهبرداری کردند.
در این پژوهش، در مجموع ۲۸۰ سازه عظیم ثبت شد که ۲۰ مورد آنها از بررسیهای قبلی شناخته شده بودند. اما ۲۶۰ سازه دیگر برای نخستین بار از طریق تحلیل تصاویر ماهوارهای شناسایی شدند.
بیشتر این بناها محوطههای سنگی بزرگ و دایرهای هستند که درون آنها قبرهایی قرار دارد. برخی تنها چند متر قطر دارند، در حالی که بزرگترین آنها بیش از ۸۰ متر قطر دارند. ابعاد این سازهها نشان میدهد که اینها قبرهای عادی نبودهاند، بلکه مکانهایی مرکزی در زندگی اجتماعی و آیینی دامداران پیشاتاریخی محسوب میشدند.
گاو؛ نماد ثروت در صحرایی که خشک میشد
شگفتانگیزترین بخش ماجرا، چیزهایی است که در بسیاری از این آرامگاهها پیدا شده است. در نمونههای حفاریشدهای مانند «وادی خشاب»، «وادی الکو» و «بیر اسله»، بقایای انسانها در کنار گاو، گوسفند و بز کشف شده است.
در وادی خشاب، باستانشناسان یک تدفین مرکزی انسانی را یافتند که با دفن حیوانات، از جمله گاو و گوسفند، احاطه شده بود. این چینش نشان میدهد که دامها فقط منبع غذا یا دارایی قابلانتقال نبودند، بلکه نماد جایگاه اجتماعی، هویت و شاید حتی قدرت نیاکان به شمار میرفتند.
به زبان ساده، گاوها سرمایه بودند. در سرزمینی که آب روزبهروز کمیابتر میشد، داشتن گلههای بزرگ نشانهای آشکار از منزلت اجتماعی بود. مردگان نهتنها با وسایلشان، بلکه همراه با حیواناتی دفن میشدند که جایگاه اجتماعی آنها را نشان میداد.
جامعهای که در سایه تغییرات اقلیمی شکل گرفت
این آرامگاهها متعلق به دورهای هستند که «دوره مرطوب آفریقا» رو به پایان بود. صحرای بزرگ آفریقا که زمانی سرسبزتر و قابلسکونتتر بود، بهآرامی خشک میشد. بارانهای موسمی عقبنشینی کردند و دریاچهها، رودخانههای فصلی و چراگاهها کوچکتر شدند.
محل ساخت این آرامگاهها اهمیت زیادی دارد. بسیاری از آنها در نزدیکی وادیها، منابع قدیمی آب، چاهها، حوضچههای سنگی یا مناطقی ساخته شدهاند که امکان چرای دام را فراهم میکردند. این موضوع نشان میدهد که این بناها به مکانهایی وابسته بودند که جوامع کوچنشین در آن گرد هم میآمدند، دامهایشان را آب میدادند، مردگان خود را دفن میکردند و هویت گروهیشان را تقویت میکردند.
با سختتر شدن شرایط اقلیمی، احتمالاً دامداری گاو دشوارتر شد. دامداران دورههای بعد بیشتر به گوسفند، بز و در نهایت شتر وابسته شدند؛ حیواناتی که برای زندگی در محیطهای خشک مناسبتر بودند.
جهانی در کنار مصر و نوبیه
صحرای آتبای میان دو جهان مشهور باستانی قرار دارد: مصر باستان و نوبیه. با این حال، خود این صحرا تاکنون توجه بسیار کمتری دریافت کرده بود. آرامگاههای تازهشناساییشده نشان میدهند که این منطقه صرفاً گذرگاهی خالی میان تمدنها نبوده، بلکه افق فرهنگی مستقل و دامدارانهای داشته است.
این پژوهش ادعا نمیکند که سازندگان این آرامگاهها مصری بودهاند یا به یک فرهنگ شناختهشده نوبی تعلق داشتهاند. در عوض، شواهد به سنتی مستقل در دل صحرا اشاره میکند که با الگوهای گستردهتر آیینهای داممحور در نوبیه و صحرا ارتباط داشته است.
روابط مشابه میان تدفین نخبگان و گاوها پیشتر در گورستانهای نوبی مانند «قُسطُل» و در میان جوامع دامدار اطراف نیل نیز مشاهده شده بود. به همین دلیل، کشفیات آتبای شاید بتوانند توضیح دهند که چگونه دامداران صحرا، جوامع کنار نیل و روند شکلگیری نخستین حکومتها در شمالشرق آفریقا، پیش و همزمان با ظهور مصر، با یکدیگر تعامل داشتهاند.
