گنجینۀ «آهنآلات باستانی» که 2 هزارسال قبل شکسته، سوزانده و دفن شدند
بازدیدکنندگان موزه یورکشایر اکنون میتوانند مجموعهای از اشیای شگفتانگیز «گنجینه مِلسونبی» را ببینند؛ آثاری متعلق به سده نخست میلادی که روایت رایج درباره ثروت و قدرت در بریتانیا، همزمان با آغاز تهاجم روم، را دگرگون کردهاند.
فرادید| پنج سال پیش، یک فرد علاقهمند به فلزیابی هنگام جستوجو در مزرعهای در شمال انگلستان به قطعات فلزی باستانی برخورد کرد و موضوع را به باستانشناسان اطلاع داد. پژوهشگران دانشگاه دورهام در ادامه حفاریهای خود، حدود ۸۰۰ شیء آهنی و آلیاژ مس را از محل بیرون آوردند؛ از جمله قطعات افسار اسب متعلق به دو هزار سال پیش، دیگهای بزرگ ضیافت و آینهای که نمادی از قدرت زنان در عصر آهن به شمار میرود.
به گزارش فرادید؛ تام مور، رئیس بخش باستانشناسی دانشگاه دورهام، در سال ۲۰۲۵ به گاردین گفته بود: «پیدا کردن گنجینهای شامل ۱۰ شیء هم اتفاقی غیرعادی و هیجانانگیز است، اما کشفی در این ابعاد کاملاً بیسابقه بود. ما واقعاً زبانمان بند آمده بود».
بخشی از توده اشیاء فلزی که دو هزار سال قبل شکسته، سوزانده و دفن شدهاند
این مجموعه که به نام روستای نزدیک آن «گنجینه ملسونبی» نام گرفته، بزرگترین مجموعه فلزکاری عصر آهن است که تاکنون در بریتانیا کشف شده است. اکنون پس از سالها پژوهش اولیه، برای نخستین بار این گنجینه در معرض دید عموم قرار گرفته است. نمایشگاه «ارابهها، گنجینه و قدرت: رازهای گنجینه ملسونبی» در موزه یورکشایر، تصویری کمنظیر از زندگی قبایل بریتانیا در عصر آهن ارائه میدهد.
بخشی از این گنجینه عظیم در نمایشگاه دیده میشود؛ از جمله تودهای ۱۵۰ کیلویی از اشیای بههمچسبیده که باستانشناسان آن را «بلوک» مینامند. از بیرون این توده میتوان سرنیزهها، قطعات ارابه و بخشهایی از تجهیزات اسب را مشاهده کرد، اما به گفته «امیلی نورث»، سرپرست بخش باستانشناسی موزه، «آنچه درون این بلوک پنهان شده تا حد زیادی هنوز ناشناخته است».
نورث به گاردین گفته است: «این شیء واقعاً وسوسهکننده است. از میان سطح آن میتوان بخشهایی از اشیای پنهان درونش را دید؛ مثلاً سر گرازِ تزیینی که بخشی از یک شیء است یا چهره مردی که روی فلز نقش شده. دیدن چهره یک بریتانیایی عصر آهن، آنگونه که خودشان خود را تصویر میکردند، واقعاً اتفاقی خاص است».
اشیای داخل «بلوک» در پارچه پیچیده شده و در یک خندق دفن شده بودند، در حالی که بقیه گنجینه در خندقی دیگر پیدا شد. بیشتر آثار کشفشده مربوط به وسایل نقلیه اسبکش هستند. ۲۸ حلقه آهنی چرخ با اندازههای مختلف، بستهای U شکل، پینهای محور، قطعات یوغ، حلقههای مهار و تزیینات فلزی از جمله یافتهها بودند. پژوهشگران معتقدند این قطعات متعلق به ارابههای چهارچرخه اسبکش هستند؛ نخستین شواهد شناختهشده از چنین وسیلهای در بریتانیای عصر آهن.
آینهای که گمان میرود برای صاحبانش دارای ارزش آیینی یا جادویی بوده باشد
به گفته امیلی نورث، حجم این اشیای ارزشمند نشان میدهد که گنجینه فقط میتوانسته متعلق به «فردی بسیار مهم» باشد. در میان آثار، مهرههای شیشهای آبیرنگ و یک آینه نیز دیده میشود؛ اشیایی که در عصر آهن معمولاً با زنان قدرتمند ارتباط داشتند.
نورث میگوید: «آینه محبوبترین شیء این مجموعه برای من است. این همان سرنخی است که شاید بتواند راز دفن این گنجینه را حل کند».
ملسونبی در نزدیکی «استانویک» قرار دارد؛ محل یک دژ عصر آهن که متعلق به قبیله «بریگانتها» بود. این دژ در دوران حکومت ملکه «کارتیماندوا» یکی از مهمترین مراکز قدرت بریتانیا به شمار میرفت. او نخستین فرمانروای زن ثبتشده در تاریخ بریتانیاست و حدود سال ۴۳ میلادی، همزمان با آغاز اشغال بریتانیا توسط امپراتوری روم، به قدرت رسید. در حالی که بسیاری از قبایل بریتانیا در برابر روم شکست خوردند، کارتیماندوا با امپراتوری متحد شد و تا سال ۶۹ میلادی حکومت کرد.
امیلی نورث معتقد است این آینه احتمالاً متعلق به خود کارتیماندوا نبوده، اما ممکن است به مادر یا مادربزرگ او تعلق داشته باشد. او میگوید: «این آینه شیئی جادویی و مرتبط با قدرت زنان است».
در سال ۴۳ میلادی، امپراتور روم «کلودیوس» حمله به بریتانیا را آغاز کرد. استان رومی «بریتانیا» تا اوایل قرن پنجم میلادی بخشی از امپراتوری روم باقی ماند.
به گفته تام مور، دیگ بزرگ و کاسه عظیم موجود در گنجینه تقریباً بهطور قطع برای مراسم ضیافت و جشن استفاده میشدند. احتمالاً در دیگ خوراک یا نوعی آش تهیه میشده و کاسه بزرگ برای نگهداری شراب یا آبجو کاربرد داشته است. این کاسه با مرجانهای حکاکیشده تزیین شده؛ موادی که پژوهشگران باور دارند از دریای مدیترانه آورده شده بودند.
مور میگوید: «این موضوع نشان میدهد این مردم چه ارتباطات گستردهای در سراسر اروپا داشتند که میتوانستند چنین موادی را برای تزیین اشیا به دست آورند. این چیزی بود که هر فردی را در بریتانیای عصر آهن تحت تأثیر قرار میداد».
تاریخدانان پیشتر تصور میکردند ثروت در عصر آهن بیشتر در جنوب انگلستان متمرکز بوده است، اما گنجینه ملسونبی این دیدگاه را به چالش کشیده است.
اما چرا چنین حجم عظیمی از اشیای ارزشمند زیر خاک دفن شدهاند؟ نمایشگاه چهار احتمال را مطرح میکند: ضیافت، جشن آیینی، نبرد یا مراسم تدفین.
بخش زیادی از اشیا پیش از دفن آسیب دیده بودند؛ برخی خم شده، برخی سوخته و بعضی هر دو وضعیت را داشتند. قطعات آلیاژ مس تا حدی ذوب شدهاند، اجزای چوبی چرخها احتمالاً آتش گرفته بودند و به نظر میرسد دیگ بزرگ با سنگ کوبیده شده باشد. از آنجا که هیچ بقایای انسانی در نزدیکی محل پیدا نشده، پژوهشگران بعید میدانند این اشیا هدایا یا وسایل تدفینی باشند. در عوض، احتمال میدهند این مجموعه پس از یک مراسم یادبود یا ضیافت آیینی دفن شده باشد.
امیلی نورث میگوید: «اینکه چرا چنین حجم عظیمی از اشیای لوکس و گرانقیمت نابود و زیر خاک پنهان شدهاند، هنوز معمایی کامل است. بعید میدانم در تمام دوران کاریام دوباره با چیزی شبیه این روبهرو شوم».
