بنزین سوپر برگشت؛ کدام خودروها باید سراغش بروند؟

بنزین سوپر پس از چند سال عرضه محدود و توقف تدریجی، دوباره به چرخه تولید و توزیع بازمی‌گردد؛ تصمیمی که می‌تواند بخشی از نیاز خودروهای با فناوری بالاتر را پوشش دهد، هرچند پایداری آن همچنان به ظرفیت پالایشگاه‌ها، وضعیت تأمین مواد مورد نیاز و مدیریت مصرف بنزین در کشور بستگی دارد.

براساس اعلام رسمی، دولت به پالایشگاه‌های کشور دستور داده است تولید بنزین باکیفیت موسوم به «بنزین سوپر» را از سر بگیرند. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده که از سال ۱۳۹۸ به بعد، به دلیل رشد مصرف بنزین، فشار بر ظرفیت تولید داخلی و محدودیت‌های فنی در برخی پالایشگاه‌ها، عرضه بنزین سوپر در بسیاری از مناطق کشور متوقف شد یا تنها به‌صورت محدود و مقطعی ادامه یافت.

بنزین سوپر در تعریف فنی، سوختی با عدد اکتان بالاتر از بنزین معمولی است. عدد اکتان، شاخص مقاومت سوخت در برابر احتراق زودرس یا پدیده «ناک» در موتور خودروست. هرچه این عدد بالاتر باشد، سوخت در موتورهای با نسبت تراکم بالا عملکرد پایدارتر و مناسب‌تری خواهد داشت.

به همین دلیل، خودروهای مدرن‌تر، موتورهای توربوشارژ و خودروهایی با فناوری پیشرفته‌تر، معمولاً برای حفظ راندمان، کاهش استهلاک و جلوگیری از آسیب‌های فنی، به سوخت با اکتان بالاتر نیاز دارند.

تولید بنزین سوپر در ایران سابقه‌ای طولانی دارد و به دهه‌های پیش از انقلاب بازمی‌گردد. در دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، همزمان با توسعه صنعت نفت و گسترش فعالیت پالایشگاه‌هایی مانند پالایشگاه آبادان، تولید فرآورده‌های نفتی در کشور افزایش یافت. در همان دوره، با ورود گسترده خودروهای آمریکایی و اروپایی به بازار ایران، نیاز به سوخت با کیفیت بالاتر نیز بیش از گذشته مطرح شد.

با پایان جنگ و آغاز بازسازی زیرساخت‌ها در دهه ۱۳۷۰، موضوع کیفیت سوخت دوباره در کانون توجه قرار گرفت. ورود خودروهای ژاپنی، کره‌ای و بعدها خودروهای مونتاژی با فناوری جدیدتر، حساسیت نسبت به کیفیت بنزین را افزایش داد. این خودروها نسبت به سوخت کم‌کیفیت آسیب‌پذیرتر بودند و استفاده از بنزین نامناسب می‌توانست موجب افت عملکرد، افزایش مصرف یا آسیب به برخی اجزای موتور شود.

در دهه ۱۳۸۰، بنزین سوپر تقریباً به یکی از سوخت‌های ثابت در جایگاه‌های کلان‌شهرها تبدیل شد. در این دوره، افزایش تعداد خودروهای خارجی و رشد آگاهی عمومی نسبت به کیفیت سوخت، تقاضا برای این نوع بنزین را بالا برد.

با وجود رشد تقاضا، تولید بنزین سوپر در ایران همواره با محدودیت‌هایی همراه بوده است. تولید این نوع بنزین به فرآیندهای پیچیده‌تر پالایشی و در مواردی استفاده از مواد افزودنی خاص برای افزایش عدد اکتان نیاز دارد. به همین دلیل، بنزین سوپر نسبت به بنزین معمولی هزینه تولید بالاتری دارد و تولید مستمر آن به ظرفیت عملیاتی مناسب در پالایشگاه‌ها وابسته است.

از اواخر دهه ۱۳۹۰ و همزمان با رشد شدید مصرف روزانه بنزین، فشار بر پالایشگاه‌های کشور افزایش یافت. افزایش تعداد خودروها، فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل، قیمت پایین سوخت، رشد سفرهای شهری و بین‌شهری و نبود اصلاحات مؤثر در سمت تقاضا، از جمله عواملی بودند که مصرف بنزین را در برخی مقاطع از ظرفیت تولید داخلی فراتر بردند. در چنین شرایطی، طبیعی بود که اولویت پالایشگاه‌ها بیشتر بر تأمین بنزین عمومی متمرکز شود تا تولید محصولی که هزینه و حساسیت تولید بالاتری دارد.

از سال ۱۳۹۸ به بعد، این روند پررنگ‌تر شد و در سال‌های بعد، عرضه بنزین سوپر در بسیاری از شهرها یا به‌طور کامل متوقف شد یا تنها به‌صورت محدود و مقطعی ادامه یافت. در این دوره، یکی از دلایل مطرح‌شده برای این وضعیت، کاهش ظرفیت واقعی تولید در برخی پالایشگاه‌ها و محدودیت در تأمین خوراک مناسب برای تولید بنزین با اکتان بالا بود.

تصمیم اخیر دولت برای ازسرگیری تولید بنزین سوپر را می‌توان تلاشی برای پاسخ به نیاز بخشی از بازار سوخت کشور دانست؛ بازاری که در سال‌های اخیر، بویژه برای خودروهای جدیدتر و حساس‌تر، با کمبود این نوع سوخت مواجه بوده است.

با این حال، ازسرگیری تولید بنزین سوپر را نباید به‌معنای حل مسأله اصلی در بازار بنزین کشور تلقی کرد. واقعیت این است که چالش اصلی، همچنان ناترازی میان تولید و مصرف بنزین است. تا زمانی که مصرف با شتاب بالا رشد می‌کند و ظرفیت پالایشی یا بهره‌وری مصرف متناسب با آن اصلاح نمی‌شود، هر تصمیمی برای افزایش کیفیت یا تنوع سبد سوخت، در معرض فشار تقاضا قرار خواهد داشت.

پایداری این تصمیم به مجموعه‌ای از عوامل وابسته است؛ از جمله توان پالایشگاه‌ها برای تولید مستمر، دسترسی به مواد و افزودنی‌های مورد نیاز، وضعیت فنی واحدهای پالایشی و البته مدیریت مصرف بنزین در کشور. اگر ازسرگیری تولید بنزین سوپر صرفاً به‌عنوان یک اقدام مقطعی دنبال شود، نمی‌توان انتظار داشت که این سوخت دوباره به شکل پایدار و گسترده در جایگاه‌ها در دسترس باشد.

منبع: ایران