کتابهای سوختهای که بعد از 2 هزارسال خوانده شدند
نزدیک به دو هزار سال پس از آنکه فوران آتشفشان وزوو شهر رومی هرکولانیوم را زیر خاکستر مدفون کرد، پژوهشگران موفق شدهاند برای نخستین بار متن کامل یک طومار باستانی را بدون آنکه آن را باز کنند، بخوانند. این دستاورد با استفاده از تصویربرداری پیشرفته با اشعه ایکس و هوش مصنوعی امکانپذیر شده و نوشتهای را که از سال ۷۹ میلادی تاکنون پنهان مانده بود، در اختیار دانشمندان قرار داده است.
فرادید| این پروژه بخشی از طرح بینالمللی Vesuvius Challenge است که متخصصان علوم رایانه، تصویربرداری و پژوهشگران متون باستانی را گرد هم آورده است. هدف این پروژه، خواندن طومارهای سوخته هرکولانیوم بدون آسیب رساندن به آنهاست.
به گزارش فرادید؛ طوماری که با نام PHerc. 1667 یا طومار شماره ۴ شناخته میشود، از فوران مهیب وزوو جان سالم به در برد، زیرا گرمای شدید آن را به تودهای بسیار شکننده از کربن تبدیل کرده بود. به همین دلیل، هرگونه تلاش برای باز کردن فیزیکی آن میتوانست طومار را کاملاً از بین ببرد. تلاشهایی که در قرن نوزدهم و دوباره در اواخر قرن بیستم برای گشودن این طومارها انجام شد، به لایههای بیرونی آنها آسیب رساند و تنها هسته فشرده داخلی باقی ماند.
نمونهای از طومارهای سوخته
پژوهشگران این بار به جای باز کردن طومار، آن را با دستگاههای پرقدرت اشعه ایکس در مرکز تابش سینکروترون اروپا در شهر گرونوبل فرانسه اسکن کردند. سپس با بازسازی سهبعدی لایههای پیچیده طومار، آنها را به صورت دیجیتالی باز کردند و مدلهای هوش مصنوعی را آموزش دادند تا جوهری را که روی پاپیروس سوخته تقریباً نامرئی شده بود، تشخیص دهند. در نهایت، متخصصان زبان یونانی باستان همه بخشهای خواندهشده را بررسی و متن نهایی را بازسازی کردند.
نتیجه این پژوهش، بازیابی حدود یک و نیم متر متن پیوسته در قالب نزدیک به ۲۰ ستون از نوشتههای باقیمانده بود. اگرچه بخشهایی از پاپیروس از بین رفته است، اما قسمت حفظشده اکنون از ابتدا تا انتها خوانده شده و این نخستین بار است که یک طومار مهر و مومشده هرکولانیوم به طور کامل به صورت دیجیتالی خوانده میشود.
بررسیها نشان میدهد این متن درباره «اخلاق رواقی» است و موضوعاتی مانند سرشت انسان، خویشتنداری، آموزش و رشد اخلاقی را بررسی میکند. در یکی از بخشها آمده است که انسان زمانی راه خود را گم میکند که از طبیعت واقعی خویش فاصله بگیرد. بخش دیگری نیز بر این نکته تأکید دارد که خرد و دانایی از راه مطالعه و اندیشه عمیق به دست میآید.
در آخرین ستون باقیمانده از طومار، نام آریستوکرئون، خواهرزاده و شاگرد فیلسوف مشهور رواقی کریسیپوس، دیده میشود. سبک نگارش و خط این متن نشان میدهد که احتمالاً در قرن دوم پیش از میلاد نوشته شده و از قدیمیترین آثار موجود در کتابخانه هرکولانیوم به شمار میرود. از آنجا که آثار بسیار اندکی از کریسیپوس تا امروز باقی مانده است، پژوهشگران احتمال میدهند این طومار به مکتب فلسفی او تعلق داشته باشد و شاید حتی بخشی از اثری مرتبط با خود او را حفظ کرده باشد.
پژوهشگران همچنین از پیشرفت در بررسی طومارهای دیگر خبر دادهاند. اسکن با وضوح بالاتر از طومار PHerc. Paris 4 توانست آثار جوهر را مستقیماً در دادههای سهبعدی اشعه ایکس آشکار کند. نتایج این اسکن با متنهایی که پیشتر بازیابی شده بود مطابقت داشت و صحت خوانشهای قبلی را تأیید کرد.
در طومار مهر و مومشده دیگری با شماره PHerc. 139 نیز پژوهشگران بدون باز کردن آن موفق شدند عنوان اثر را شناسایی کنند. این طومار کتاب «درباره خدایان، جلد هشتم» نوشته فیلسوف اپیکوری فیلودموس است. دانشمندان پیشتر از وجود این اثر اطلاع داشتند، اما این کشف نشان میدهد این مجموعه دستکم هشت جلد داشته است. اکنون پژوهشگران قصد دارند طومارهای دیگر را نیز بررسی کنند تا شاید بخشهای گمشده این مجموعه را بیابند.
امروزه هنوز بیش از ۶۰۰ طومار مهر و مومشده از هرکولانیوم در انتظار مطالعه هستند. بیشتر این طومارها از ویلای پاپیروسها، عمارتی مجلل رومی که احتمال میرود متعلق به پدرزن ژولیوس سزار بوده باشد، به دست آمدهاند. پژوهشگران امیدوارند فناوریهای نوین تصویربرداری و هوش مصنوعی راه را برای خواندن صدها متن ناشناخته دیگر از دنیای باستان هموار کند، بدون آنکه کوچکترین آسیبی به این آثار بیهمتا وارد شود.
