«گوی سنگی مرموز» بعد از 8 هزار سال از زیر خاک بیرون آمد
باستانشناسان در محوطه باستانی پاشاتپه در جنوب شرقی جمهوری آذربایجان، یک گوی سنگی صیقلی و مرموز از دوره نوسنگی کشف کردهاند که تاکنون نمونه مشابهی از آن در سراسر قفقاز جنوبی شناخته نشده است. این کشف به دلیل شکل غیرمعمول و کاربرد نامشخص آن، توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده و پرسشهای تازهای درباره زندگی و باورهای نخستین کشاورزان این منطقه مطرح کرده است.
فرادید| این گوی سنگی حدود ۱۰ سانتیمتر قطر و نزدیک به ۱.۹ کیلوگرم وزن دارد. برخلاف بسیاری از ابزارهای سنگی شناختهشده، هیچ سوراخ، اثر ضربه یا نشانهای از استفاده روی سطح آن دیده نمیشود. به همین دلیل، باستانشناسان نتوانستهاند آن را در گروه ابزارهای رایج مانند چکش، سنگ آسیاب، ابزار کوبش یا وسایل فنی قرار دهند.
به گزارش فرادید؛ وفا محمودوا، سرپرست کاوش و پژوهشگر ارشد مؤسسه باستانشناسی و مردمشناسی آکادمی ملی علوم جمهوری آذربایجان، میگوید در حال حاضر تنها میتوان احتمال داد که این گوی کاربردی آیینی داشته یا بهعنوان وزنه استفاده میشده است، اما هیچیک از این فرضیهها هنوز تأیید نشدهاند. برای مشخص شدن کارکرد واقعی آن، باید جنس سنگ، آثار ریز باقیمانده روی سطح آن و محل دقیق کشفش با دقت بیشتری بررسی شود.
اهمیت این کشف تنها به خود گوی سنگی محدود نمیشود، بلکه به محلی بازمیگردد که در آن پیدا شده است. پاشاتپه یکی از مهمترین سکونتگاههای نوسنگی دشت موغان به شمار میرود و قدمت آن به نیمه نخست هزاره ششم پیش از میلاد میرسد؛ دورانی که انسانها در این منطقه خانههای خشتی میساختند، سفال تولید میکردند، به کشاورزی و دامداری مشغول بودند و شکلهای تازهای از زندگی اجتماعی و آیینهای مذهبی را توسعه میدادند.
کاوشهای این محوطه که از سال ۲۰۲۲ آغاز شده، بقایای یک روستای بزرگ نوسنگی را آشکار کرده است؛ از جمله خانههای خشتی، فضاهای مسکونی، گورها، کورههای سفالپزی، اجاقها و بخشی که احتمال میرود برای انجام مراسم آیینی استفاده شده باشد. همچنین شواهد نشان میدهد این سکونتگاه در دورههای مختلف بارها بازسازی و دوباره مسکونی شده است.
همین زمینه باستانشناسی باعث شده گوی سنگی اهمیت بیشتری پیدا کند. این شیء در دل یک جامعه سازمانیافته کشف شده که در آن فعالیتهای روزمره، تولید صنایع دستی، آیینهای تدفین و احتمالاً باورهای مذهبی در کنار یکدیگر جریان داشتهاند.
پژوهشگران میگویند بیشتر محوطههای نوسنگی مملو از ابزارهای سنگی شناختهشده مانند تبر، سنگ آسیاب، دستهآسیاب، ابزارهای کوبش و تیغههای سنگی هستند، اما گوی پاشاتپه در هیچیک از این دستهها قرار نمیگیرد. شکل کاملاً منظم و سطح صیقلی آن نشان میدهد با دقت ساخته شده، اما نبود آثار فرسایش یا ضربه، استفاده از آن بهعنوان ابزار را زیر سؤال میبرد. همچنین نداشتن سوراخ، احتمال آویزان کردن یا نصب آن روی وسیلهای دیگر را نیز کمرنگ میکند.
به همین دلیل، این گوی بیش از آنکه پاسخی به پرسشهای باستانشناسی بدهد، پرسشهای تازهای ایجاد کرده است. آیا این شیء بخشی از آیینهای مذهبی بوده است؟ آیا وسیلهای برای اندازهگیری یا وزنکشی محسوب میشده؟ یا شاید کاربردی کاملاً متفاوت داشته که هنوز ناشناخته مانده است؟
پاشاتپه بخشی از شبکه گسترده فرهنگهای نوسنگی قفقاز جنوبی به شمار میرود؛ منطقهای که در آن جوامع کشاورز علاوه بر حفظ سنتهای محلی، با آناتولی، شمال بینالنهرین و فلات ایران نیز در ارتباط بودند و ایدهها، فناوریها و مواد اولیه میان این مناطق جابهجا میشد.
در کنار آثار نوسنگی، کاوشهای اخیر بقایای لولههای سفالی مربوط به یک سامانه انتقال یا دفع آب، احتمالاً متعلق به دوره قرون وسطی، را نیز آشکار کردهاند. این یافتهها ارتباطی با گوی سنگی ندارند، اما نشان میدهند این محوطه هزاران سال پس از پایان دوره نوسنگی نیز همچنان مورد استفاده بوده است.
پژوهشگران امیدوارند بررسیهای دقیقتر، از جمله مطالعه منشأ سنگ، شیوه ساخت، آثار میکروسکوپی روی سطح آن و مقایسه با یافتههای سایر مناطق، بتواند راز این گوی مرموز را آشکار کند. تا آن زمان، گوی سنگی پاشاتپه یکی از اسرارآمیزترین و منحصربهفردترین آثار نوسنگی کشفشده در جمهوری آذربایجان و سراسر قفقاز جنوبی باقی خواهد ماند.
