گنج سکههای «خلافت عباسی» در یک روستا در روسیه از زیر خاک بیرون آمد
باستانشناسان در سواحل دریای بالتیک، در نزدیکی کالینینگراد روسیه، گنجینهای شامل ۵۹ درهم نقرۀ اسلامی را کشف کردهاند که بین سالهای ۷۴۶ تا ۸۱۵ میلادی در نقاط مختلف خلافت اسلامی ضرب شدهاند. این سکهها پس از سفری هزاران کیلومتری از شهرهایی در عراق، ایران و افغانستان امروزی، سرانجام به یک سکونتگاه کوچک قرون وسطایی در ساحل جنوبی تالاب ویستولا رسیده بودند.
فرادید| این گنجینه در ماه مه ۲۰۲۶ توسط گروه باستانشناسی سامبیان وابسته به مؤسسه باستانشناسی آکادمی علوم روسیه کشف شد. هرچند پیشتر نیز سکههای اسلامی در منطقه کالینینگراد یافت شده بود، پژوهشگران این مجموعه را نخستین گنجینهای میدانند که با مستندات دقیق باستانشناسی ثبت شده و نشان میدهد این منطقه در اوایل قرن نهم میلادی به شبکه گسترده تجارت نقره میان شرق اسلامی و سواحل بالتیک پیوسته بوده است.
به گزارش فرادید؛ این مجموعه شامل ۲۹ سکه سالم و ۳۰ قطعه شکسته است که بسیاری از آنها عمداً به دو نیم تقسیم شدهاند. تاریخ ضرب این سکهها یکی از مهمترین دورههای تاریخ اسلام را در بر میگیرد؛ از واپسین سالهای حکومت امویان و انقلاب عباسی گرفته تا دوران هارونالرشید و جنگ داخلی پس از مرگ او.
گنجینهای مدفون در یک سکونتگاه ساده پروسی
نکته جالب اینکه این سکهها نه در یک بندر مهم یا مرکز بزرگ تجاری، بلکه در بقایای یک سکونتگاه نسبتاً کوچک با مساحتی حدود یک هکتار کشف شدند.
قطعات سفال دستساز که در این محل یافت شدهاند، به قوم پروسهای باستان تعلق دارند؛ مردمانی از تبار بالتیک که پیش از فتوحات آلمان در قرون وسطی در این منطقه زندگی میکردند. شواهد نشان میدهد این منطقه از قرن هشتم تا دوازدهم میلادی مسکونی بوده است.
از آنجا که این گنجینه طی یک بررسی باستانشناسی نظاممند کشف شد، پژوهشگران توانستند محل دقیق دفن و تمامی سکهها را بهطور کامل ثبت و بازیابی کنند؛ مزیتی که بسیاری از گنجینههای قدیمی فاقد آن هستند، زیرا اغلب بهصورت پراکنده یا بدون ثبت دقیق کشف شدهاند.
از واپسین خلیفه اموی تا دوران عباسی
قدیمیترین سکه این مجموعه در سال ۷۴۶ میلادی در شهر واسط عراق ضرب شده است. این تنها سکه اموی گنجینه است و به دوران حکومت مروان دوم، آخرین خلیفه اموی، تعلق دارد.
در آن زمان حکومت اموی با شورشهای گسترده روبهرو بود. تنها یک سال بعد، قیام عباسیان آغاز شد و در سال ۷۵۰ میلادی با شکست مروان دوم به پایان رسید. عباسیان پس از به قدرت رسیدن، مرکز سیاسی خلافت را به شهر بغداد که در آن زمان «مدینةالسلام» نامیده میشد، منتقل کردند.
تمام سکههای دیگر این گنجینه در دوران خلافت عباسی ضرب شدهاند. در میان قطعات شکسته، بیشترین تعداد متعلق به دوران خلافت مهدی عباسی (۷۷۵ تا ۷۸۵ میلادی) است؛ دورهای که عباسیان در حال تثبیت سلطه خود بر امپراتوری پهناوری بودند که از شمال آفریقا تا آسیای مرکزی امتداد داشت.
اما بیشتر سکههای سالم به دوران هارونالرشید، پنجمین خلیفه عباسی (۷۸۶ تا ۸۰۹ میلادی)، تعلق دارند؛ دورهای که معمولاً اوج قدرت سیاسی و اقتصادی خلافت عباسی محسوب میشود. در این زمان بغداد به یکی از بزرگترین شهرهای جهان و مرکز اصلی تجارت میان خاورمیانه و اوراسیا تبدیل شده بود.
از میان سکههای سالم، ۲۵ سکه در بغداد ضرب شدهاند. یک سکه متعلق به کوفه است و سه سکه دیگر نیز در شهرهای شرقیتر ضرب شدهاند؛ یکی در نیشابور و دو سکه در المحمدیه واقع در منطقه جبال ایران.
در مقابل، قطعات شکسته پراکندگی جغرافیایی بیشتری دارند و علاوه بر بغداد، از شهرهای بصره، کوفه و واسط نیز آمدهاند. شرقیترین ضرابخانه حاضر در این مجموعه، شهر زرنج در افغانستان امروزی است.
به گفته پژوهشگران، تفاوت ترکیب سکههای سالم و شکسته نشان میدهد این دو گروه احتمالاً مدتی جداگانه در گردش بوده و بعدها در قالب یک گنجینه کنار هم قرار گرفتهاند.
سکههایی که زیورآلات هم بودند
چندین درهم دارای سوراخهایی هستند که نشان میدهد احتمالاً بهعنوان آویز یا بخشی از زیورآلات استفاده میشدهاند. برخی دیگر نیز بریدگیهای کوچکی در لبه دارند که احتمالاً برای آزمایش اصل بودن نقره ایجاد شدهاند.
تعداد زیاد سکههای بریده نیز شیوه استفاده از نقره اسلامی در شمال و شرق اروپا را نشان میدهد. درهمها تنها نقش پول را نداشتند، بلکه بر اساس وزن نیز بریده و معامله میشدند و بعدها همین نقره برای ساخت حلقه، دستبند، گردنبند و دیگر زیورآلات ذوب میشد.
از اواخر قرن هشتم میلادی، حجم زیادی از درهمهای نقره از طریق مسیرهای تجاری میان جهان اسلام، اروپای شرقی، اسکاندیناوی و سواحل بالتیک به شمال منتقل میشد. بازرگانان و مهاجران اسکاندیناوی نقش مهمی در ایجاد شبکههای رودخانهای و زمینی داشتند که از طریق آنها نقره، خز، کهربا و کالاهای دیگر میان این مناطق جابهجا میشد.
برخی از قدیمیترین گنجینههای شناختهشده درهمهای اسلامی نیز در تونای سوئد و استارایا لادوگا در شمالغرب روسیه کشف شدهاند که جدیدترین سکههای آنها به سالهای ۷۸۴ و ۷۸۷ میلادی تعلق دارد؛ موضوعی که نشان میدهد نقره اسلامی پیش از پایان قرن هشتم به منطقه بالتیک رسیده بود.
گنجینهای که در میانه جنگ داخلی عباسی دفن شد
جدیدترین سکه این مجموعه در سال ۱۹۹ هجری قمری (۸۱۴ تا ۸۱۵ میلادی) ضرب شده است؛ بنابراین شکلگیری این گنجینه به میانه دهه ۸۱۰ میلادی بازمیگردد.
این سکه اندکی پس از جنگ داخلی میان دو فرزند هارون الرشید یعنی امین و مأمون ضرب شده است؛ جنگی که پس از مرگ هارونالرشید در سال ۸۰۹ میلادی آغاز شد و با شکست و کشته شدن امین در بغداد در سال ۸۱۳ پایان یافت. هرچند مأمون به خلافت رسید، اما بیثباتی سیاسی در بخشهایی از امپراتوری همچنان ادامه داشت.
با این حال، تنها چند سال بعد، نقرههایی که در آن دوران پرتلاطم ضرب شده بودند، به سواحل جنوب شرقی دریای بالتیک رسیده بودند.
این گنجینه تازه کشفشده نشان میدهد که ساکنان یک سکونتگاه کوچک پروسی در میانه دهه ۸۱۰ میلادی، بخشی از شبکه تجاری عظیمی بودند که از سواحل دریای بالتیک تا بغداد و حتی افغانستان امتداد داشت.
