فایدۀ جالب رنگآمیزی «گاوها» به شکل «گورخر»
آیا راهحل مقابله با مگسهای آزاردهندۀ دامها، به سادگی کشیدن چند خط سفید روی بدن آنهاست؟ شاید این ایده در نگاه اول عجیب به نظر برسد، اما یک پژوهش علمی نشان داده است که رنگآمیزی گاوهای سیاه با نوارهای سفید، تعداد مگسهای گزندهای را که روی بدن آنها مینشینند، تقریباً به نصف کاهش میدهد. این یافته، یکی از قویترین شواهد در حمایت از این فرضیه است که خطوط سیاه و سفید گورخرها برای دور کردن حشرات تکامل یافتهاند.
فرادید| این پژوهش که در سال ۲۰۱۹ در نشریه PLOS ONE منتشر شد، اگرچه بهتنهایی راز نوارهای گورخر را حل نمیکند، اما دادهای میدانی و ارزشمند به مجموعه شواهدی میافزاید که طی سالهای اخیر نشان دادهاند این الگوهای راهراه، نوعی سامانه دفاعی بصری در برابر حشرات خونخوار هستند.
به گزارش فرادید؛ پژوهشگران مرکز تحقیقات کشاورزی آیچی و دانشگاه کیوتو در ژاپن، شش گاو آبستن از نژاد «ژاپنی سیاه» را که بهطور طبیعی کاملاً سیاهرنگ هستند، انتخاب کردند. هر گاو در طول آزمایش سه وضعیت مختلف را تجربه کرد: بدنش با نوارهای سیاه و سفید رنگآمیزی شد؛ فقط نوارهای سیاه روی بدن کشیده شد؛ هیچ رنگی روی بدن اعمال نشد.
به این ترتیب، هر گاو نقش گروه آزمایش و گروه کنترل را بهطور جداگانه ایفا کرد و تأثیر تفاوتهای فردی به حداقل رسید. نوارها با رنگ لاکی پایهآب و بهصورت دستی، با پهنایی حدود ۴ تا ۵ سانتیمتر روی بدن گاوها کشیده شدند. رنگآمیزی هر گاو تنها حدود پنج دقیقه زمان میبرد و پس از چند روز بهتدریج از بین میرفت. این آزمایش در فصل فعالیت مگسها طی سالهای ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ انجام شد و نتایج آن سال بعد منتشر شد.
نصف شدن تعداد مگسهای گزنده
پژوهشگران با استفاده از عکسهای ثبتشده، تعداد مگسهایی را که روی بدن و پاهای گاوها مینشستند شمارش کردند. نتیجه بسیار چشمگیر بود: گاوهایی که نوارهای سیاه و سفید داشتند، تقریباً ۵۰ درصد کمتر از گاوهای بدون رنگ یا گاوهایی که فقط نوارهای سیاه داشتند، مورد هجوم مگسهای گزنده قرار گرفتند.
تلههای نصبشده در اطراف محل آزمایش نشان دادند بیشتر حشرات از نوع مگس اصطبل بودند و در کنار آنها تعداد کمتری مگس شاخدار و مگس اسب نیز وجود داشت.
این گاوها همچنین حدود ۲۰ درصد کمتر رفتارهای ناشی از آزار حشرات، مانند تکان دادن دم، لرزاندن پوست یا کوبیدن پا به زمین را از خود نشان دادند؛ نشانهای از اینکه واقعاً کمتر مورد حمله قرار گرفته بودند.
چرا فقط نوارهای سفید مؤثر بودند؟
یکی از مهمترین نتایج این پژوهش مربوط به گاوهایی بود که تنها نوارهای سیاه روی بدن سیاهشان کشیده شده بود. این نوارها تقریباً دیده نمیشدند و تعداد مگسهایی که روی این گاوها مینشستند، تفاوتی با گاوهای بدون رنگ نداشت.
این موضوع نشان میدهد که عامل اصلی کاهش مگسها، الگوی دیداری نوارهای سیاه و سفید بوده است، نه بوی رنگ یا ترکیبات شیمیایی آن. اگر بوی رنگ نقش اصلی را داشت، گاوهای دارای نوارهای سیاه نیز باید از این مزیت بهرهمند میشدند.
این آزمایش چه ارتباطی با گورخرها دارد؟
ایده اینکه نوارهای گورخر مانع فرود حشرات خونخوار میشوند، پیش از این نیز مطرح شده بود. مطالعاتی به سرپرستی زیستشناس تیم کارو نشان داده بود که هرچه در یک منطقه تعداد مگسهای گزنده بیشتر باشد، احتمال حضور گونههای راهراه از خانواده اسبسانان نیز افزایش مییابد.
او در پژوهشی دیگر لباسهای راهراه و ساده را بر تن اسبها پوشاند و مشاهده کرد که مگسها روی اسبهای راهراه بسیار کمتر فرود میآیند.
در مقابل، فرضیههای قدیمیتر، مانند اینکه نوارهای گورخر برای استتار یا خنک نگه داشتن بدن تکامل یافتهاند، در سالهای اخیر شواهد کمتری به دست آوردهاند. برای نمونه، پژوهشی در سال ۲۰۱۸ نشان داد که این نوارها تأثیر قابلتوجهی در کاهش دمای بدن گورخرها ندارند.
اهمیت آزمایش گاوها در این است که روی حیوانی انجام شده که هرگز در روند تکامل خود چنین الگویی نداشته است. بنابراین، اگر کشیدن نوارهای سفید روی یک گاو معمولی نیز باعث کاهش چشمگیر تعداد مگسها شود، این اثر باید ناشی از خود الگوی راهراه باشد، نه ویژگیهای زیستی اختصاصی گورخر.
نوارها چگونه مگسها را فریب میدهند؟
پژوهشگران معتقدند نوارها مگسها را از فاصله دور فراری نمیدهند، بلکه هنگام آخرین لحظه فرود باعث سردرگمی آنها میشوند. بررسیهای پیشین نشان دادهاند مگسهای خونخوار تا نزدیکی حیوان بهطور طبیعی پرواز میکنند، اما درست پیش از نشستن، نمیتوانند سرعت و مسیر خود را بهدرستی تنظیم کنند. در نتیجه یا به بدن حیوان برخورد میکنند یا در آخرین لحظه منحرف شده و از فرود صرفنظر میکنند.
احتمالاً نوارهای باریک سیاه و سفید، الگوهای نور، روشنایی و نور قطبیدهای را که مگسها برای تشخیص سطح فرود از آن استفاده میکنند، بر هم میزنند. البته پژوهشگران تأکید میکنند که این سازوکار هنوز بهطور کامل شناخته نشده است.
آیا این روش در دامداری کاربرد دارد؟
مگسهای گزنده سالانه خسارت قابلتوجهی به دامداریها وارد میکنند. این حشرات با ایجاد استرس، کاهش زمان چرا و کاهش وزن دام، بهرهوری را پایین میآورند. امروزه مقابله با آنها عمدتاً با استفاده از آفتکشها انجام میشود، اما بسیاری از گونههای مگس بهتدریج در برابر این مواد مقاوم شدهاند.
به همین دلیل، استفاده از نوارهای راهراه بهعنوان یک روش غیرشیمیایی ایده جذابی به نظر میرسد. با این حال، یک مانع مهم وجود دارد: رنگ استفادهشده در این آزمایش تنها چند روز دوام داشت، در حالی که فصل فعالیت مگسها معمولاً سه تا چهار ماه ادامه دارد.
از سوی دیگر، این پژوهش تنها روی شش گاو انجام شده است. بنابراین، پیش از آنکه بتوان از این روش در دامداریهای بزرگ استفاده کرد، باید آزمایشهای گستردهتری روی تعداد بیشتری از دامها و نژادهای مختلف انجام شود.
جالب اینکه این پژوهش در سال ۲۰۲۵ برنده جایزه ایگ نوبل در رشته زیستشناسی شد؛ جایزهای که به تحقیقات علمیای تعلق میگیرد که ابتدا باعث خنده میشوند، اما در نهایت انسان را به فکر فرو میبرند. اکنون مهمترین پرسش این است که آیا میتوان پوششی بادوام ساخت که این نوارها را در تمام فصل فعالیت مگسها حفظ کند و آیا همین نتایج در مقیاس بزرگ نیز تکرار خواهد شد یا خیر.
