اینجا 40 سال قبل «دریا» بود و حالا یک «بمب کربنی» است

فرادید| اگرچه آرال را دریا می‌نامند، اما این پهنۀ آبی از نظر علمی یک دریاچه است. در دریاچه‌های سالم، بقایای گیاهان و دیگر مواد آلی در کف ته‌نشین می‌شوند و کربن را برای صدها یا حتی هزاران سال در رسوبات حبس می‌کنند. به همین دلیل، این پهنه‌های آبی نقش «مخزن کربن» را ایفا می‌کنند و از ورود دی‌اکسید کربن به جو جلوگیری می‌کنند.

به گزارش فرادید؛ اما هنگامی که آب از میان می‌رود، این کربن ذخیره‌شده آزاد می‌شود و دریاچه از یک مخزن کربن به منبع انتشار گازهای گلخانه‌ای تبدیل می‌شود. رافائل مارسه، پژوهشگر مرکز مطالعات پیشرفته بلانس در اسپانیا و سرپرست پژوهشی تازه که در نشریه Science منتشر شده، می‌گوید گروه تحقیقاتی او انتظار چنین پدیده‌ای را داشت، اما هرگز تصور نمی‌کرد ابعاد آن تا این اندازه بزرگ باشد.

دریاچه آرال به دلیل روند تدریجی خشک شدن، مانند یک جدول زمانی طبیعی عمل می‌کند. بخش‌های حاشیه‌ای آن دهه‌ها پیش خشک شدند، در حالی که برخی نقاط دیگر تا چند سال پیش هنوز زیر آب بودند. پژوهشگران با نمونه‌برداری از این مناطق مختلف توانستند روند آزاد شدن کربن را در طول زمان بازسازی کنند.

نتایج نشان داد که آرال بین سال‌های ۱۹۶۰ تا ۲۰۲۲ حدود ۷۴۸ میلیون تن دی‌اکسید کربن وارد جو کرده است؛ رقمی که تقریباً سه برابر انتشار سالانه دی‌اکسید کربن کشور اسپانیا است.

به گفته مارسه، سرعت انتشار کربن در سال‌های نخست پس از خشک شدن هر بخش بسیار زیاد است و سپس به‌تدریج کاهش می‌یابد. حدود نیمی از کل دی‌اکسید کربن طی ۱۵ سال نخست پس از نمایان شدن بستر دریاچه آزاد می‌شود.

این پژوهش همچنین نشان داد که نزدیک به ۲۰ درصد از انتشار کربن ناشی از بادهایی است که رسوبات خشک بستر دریاچه را جابه‌جا می‌کنند؛ عاملی که تاکنون کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته بود.

ساریان کوستن، بوم‌شناس آبزی از دانشگاه رادبود هلند که در این تحقیق نقشی نداشت، می‌گوید گردوغبار برخاسته از بستر خشک دریاچه خود یکی از مشکلات بزرگ زیست‌محیطی است و نتایج این پژوهش از نظر علمی بسیار قابل توجه است، هرچند روندی که نشان می‌دهد بسیار نگران‌کننده و اندوه‌بار است.

دریاچه آرال در سال‌های 1366 (چپ) و 1403 (راست)

البته پژوهشگران تأکید می‌کنند که این مطالعه محدودیت‌هایی نیز داشته است. به دلیل دشواری‌های کار میدانی، آنها تنها توانستند از لایه‌های بالایی رسوبات، تا عمق حدود ۵۰ سانتی‌متر، نمونه‌برداری کنند، در حالی که رسوبات کف آرال چندین متر ضخامت دارند. بنابراین هنوز مشخص نیست در لایه‌های عمیق‌تر چه میزان کربن ذخیره شده است. این احتمال وجود دارد که بیشتر فرایندهای تجزیه تنها در لایه‌های سطحی رخ داده باشد، اما احتمال دیگر این است که برآوردهای فعلی میزان انتشار، بسیار کمتر از مقدار واقعی باشد.

گروه تحقیقاتی قصد دارد سال آینده با تجهیزات حفاری پیشرفته‌تر دوباره به آرال بازگردد تا وضعیت لایه‌های عمیق‌تر را نیز بررسی کند.

این پژوهش همچنین هشدار می‌دهد که آرال تنها نمونه این پدیده نیست. دریاچه چاد در آفریقا، دریاچه پوپو در بولیوی، دریای خزر، دریای سالتون در کالیفرنیا و دریاچه بزرگ نمک در ایالت یوتا نیز با روند مشابهی روبه‌رو هستند. مطالعه‌ای دیگر نشان داده است که تنها دریاچه بزرگ نمک یوتا هر سال بیش از چهار میلیون تن دی‌اکسید کربن وارد جو می‌کند.

سورن برادرز، پژوهشگر دانشگاه تورنتو و نویسنده مطالعه مربوط به دریاچه بزرگ نمک، می‌گوید تاکنون مقدار زیادی دی‌اکسید کربن از بستر دریاچه‌های خشک‌شده وارد جو می‌شده، اما هیچ‌کس آن را در محاسبات انتشار گازهای گلخانه‌ای لحاظ نمی‌کرد. به گفته او، این موضوع یکی از بزرگ‌ترین نقاط کور در شناخت چرخه کربن بوده است و پژوهش جدید درباره آرال گامی مهم در پر کردن این خلأ به شمار می‌رود.

دانشمندان هشدار می‌دهند که ادامه خشک شدن دریاچه‌ها ممکن است به یکی از نقاط بحرانی تغییرات اقلیمی تبدیل شود؛ وضعیتی که بازگرداندن آن بسیار دشوار یا حتی غیرممکن خواهد بود. اگر روند خشک شدن پهنه‌های آبی ادامه یابد، این منابع می‌توانند خود به یکی از عوامل اصلی تشدید گرمایش جهانی تبدیل شوند.

پژوهشگران همچنین برآورد کرده‌اند که هنوز حدود ۶۰۵ میلیون تن دی‌اکسید کربن در رسوبات آرال باقی مانده و در صورت ادامه روند کنونی، در سال‌های آینده وارد جو خواهد شد. این موضوع سبب شده است که بستر خشک آرال به یک «بمب کربنی» بالقوه تبدیل شود، اما در عین حال فرصتی نیز برای جلوگیری از این انتشار وجود دارد.

رافائل مارسه می‌گوید هدف این پژوهش نشان دادن آن است که هنوز مقدار عظیمی کربن وجود دارد که می‌توان از آزاد شدن آن جلوگیری کرد. به اعتقاد او، این یافته صرفاً هشدار نیست، بلکه می‌تواند آغازگر گفت‌وگویی درباره راه‌حل‌های عملی نیز باشد.

برآورد پژوهشگران نشان می‌دهد جلوگیری از انتشار این حجم دی‌اکسید کربن ارزشی معادل حدود ۱۸ میلیارد دلار در بازار اعتبارهای کربنی خواهد داشت. سورن برادرز معتقد است همین موضوع یکی از نوآورانه‌ترین بخش‌های پژوهش است، زیرا می‌تواند برای حفاظت از هر پهنه آبی ذخیره‌کننده کربن، از مخازن بزرگ گرفته تا تالاب‌ها و حتی برکه‌های شهری، به کار گرفته شود.

به گفته او، اکنون زمان آن رسیده است که پژوهش‌ها تنها بر پیامدهای خشک شدن دریاچه‌ها متمرکز نباشند، بلکه راهکارهای عملی برای جلوگیری از این روند نیز بررسی شوند.