«لکۀ سرد اقیانوسی» که دانشمندان را سردرگم کرده است

فرادید| شاید در نگاه اول سرد شدن بخشی از اقیانوس اتفاق مثبتی به نظر برسد، اما پژوهشگران معتقدند این پدیده می‌تواند هشداری درباره تضعیف یکی از مهم‌ترین سامانه‌های جریان‌های اقیانوسی جهان باشد؛ تغییری که در صورت ادامه یافتن، پیامدهای گسترده‌ای برای آب‌وهوای زمین خواهد داشت.

به گزارش فرادید؛ نتایج پژوهشی که در نشریه Geophysical Research Letters منتشر شده، بر پایه داده‌هایی است که از سال ۱۸۷۰ تاکنون از طریق ماهواره‌ها، شناورهای اقیانوسی و کشتی‌های تحقیقاتی جمع‌آوری شده‌اند. بررسی‌ها نشان می‌دهد در حالی که میانگین دمای سطح اقیانوس‌های جهان از سال ۱۹۰۰ تاکنون حدود یک درجه سانتی‌گراد افزایش یافته، دمای این منطقه از اقیانوس اطلس تقریباً به همین میزان کاهش پیدا کرده است؛ موضوعی که آن را به یکی از عجیب‌ترین ناهنجاری‌های اقلیمی جهان تبدیل کرده است.

در سال‌های گذشته برخی پژوهشگران معتقد بودند این سرمای غیرعادی تنها نتیجه شرایط محلی جوی است. برای مثال، مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۲ نشان داد که افزایش شدت بادهای غربی باعث می‌شود گرمای سطح آب سریع‌تر از این منطقه خارج شود. اما گروه دیگری از دانشمندان بر این باورند که منشأ اصلی این پدیده در خود اقیانوس نهفته است و به تضعیف سامانه‌ای موسوم به «گردش نصف‌النهاری واژگونی اقیانوس اطلس» یا AMOC مربوط می‌شود.

AMOC شبکه‌ای عظیم از جریان‌های سطحی و عمیق اقیانوس اطلس است که مانند یک نوار نقاله غول‌پیکر، آب‌های گرم مناطق استوایی را به سمت شمال حمل می‌کند و در مقابل، آب‌های سرد را به سوی جنوب بازمی‌گرداند. این سامانه یکی از مهم‌ترین عوامل تنظیم‌کننده اقلیم زمین به شمار می‌رود و بر دما، بارندگی، سطح آب دریاها و حتی اکوسیستم‌های دریایی تأثیر مستقیم دارد. مطالعات پیشین نیز نشان داده‌اند که تغییرات اقلیمی در حال کند کردن این جریان هستند؛ روندی که می‌تواند به افزایش سطح آب در سواحل شرقی آمریکا، سردتر شدن بخش‌هایی از اروپا و برهم خوردن الگوهای بارش در مناطقی از آمریکای جنوبی، آفریقا و هند منجر شود.

پژوهش جدید شواهد تازه‌ای در حمایت از این فرضیه ارائه می‌دهد. محققان دریافتند که سرمای «لکه سرد» تنها محدود به سطح آب نیست و تا اعماق اقیانوس نیز ادامه دارد. این یافته نشان می‌دهد که مشکل احتمالاً به خروج گرما از سطح آب مربوط نمی‌شود، بلکه ممکن است جریان AMOC دیگر مانند گذشته آب گرم کافی را به این منطقه منتقل نکند.

اشتفان رامستورف، اقیانوس‌شناس مؤسسه پژوهش‌های تأثیرات اقلیمی پوتسدام آلمان و از نویسندگان این مطالعه، می‌گوید عوامل جوی مانند بادها تنها بخش کوچکی از این پدیده را توضیح می‌دهند. به گفته او، هرچند برخی مدل‌های اقلیمی احتمال می‌دهند که جو عامل ایجاد این منطقه سرد باشد، اما داده‌های مشاهده‌ای نشان می‌دهد منشأ اصلی آن خود اقیانوس است.

از آنجا که منطقه جنوب گرینلند یکی از حساس‌ترین نقاط جهان نسبت به تغییرات AMOC محسوب می‌شود، برخی دانشمندان نگران هستند که «لکه سرد» نشانه‌ای اولیه از نزدیک شدن این سامانه به نقطه‌ای بحرانی باشد. در صورت فروپاشی کامل AMOC، بخش‌هایی از شمال اروپا با تغییرات شدید اقلیمی روبه‌رو خواهند شد و برخی برآوردها حتی از زمستان‌هایی با دمای حدود منفی ۴۶ درجه سانتی‌گراد در ایسلند خبر می‌دهند. با این حال، بسیاری از متخصصان معتقدند احتمال فروپاشی کامل این سامانه در آینده نزدیک پایین است و نباید درباره وقوع آن در کوتاه‌مدت اغراق کرد.

با وجود این، پژوهشگران تأکید می‌کنند که حتی تضعیف تدریجی AMOC نیز می‌تواند آثار قابل‌توجهی بر اقلیم زمین داشته باشد. این سامانه علاوه بر انتقال گرما، مواد مغذی را در اقیانوس جابه‌جا می‌کند و بر میزان شوری آب نیز اثر می‌گذارد. بنابراین هرگونه اختلال در عملکرد آن می‌تواند تعادل اکوسیستم‌های دریایی را نیز بر هم بزند و بر گونه‌های وابسته به این جریان‌های اقیانوسی تأثیر بگذارد.

اگرچه هنوز درباره علت دقیق شکل‌گیری «لکه سرد» اتفاق نظر کامل وجود ندارد، اما یافته‌های تازه نشان می‌دهد این ناحیه احتمالاً تنها یک پدیده محلی نیست، بلکه می‌تواند یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تغییرات عمیق در سامانه اقلیمی زمین باشد؛ تغییری که در صورت ادامه یافتن، پیامدهای آن فراتر از اقیانوس اطلس خواهد بود و بر آب‌وهوا، سطح دریاها، الگوهای بارش و حیات دریایی در بخش‌های مختلف جهان اثر خواهد گذاشت.