کشف خمرۀ اسرارآمیز 5 هزارساله که «وارونه» دفن شده بود

فرادید| این خمره عظیم در مرکز یک محوطه پیشاتاریخی در استان قونیه به دست آمد. اگرچه کاربرد دقیق آن هنوز مشخص نیست، اما پژوهشگران معتقدند نقش‌مایه‌های غیرمعمول، ظرفیت بسیار زیاد و نحوه رها شدن این ظرف نشان می‌دهد که احتمالاً در آیین‌ها و مراسم مذهبی استفاده می‌شده، نه برای نگهداری معمول مواد غذایی.

به گزارش فرادید؛ این کشف پنجره‌ای تازه به دنیای نمادها و باورهای مردمانی می‌گشاید که در آغاز هزاره سوم پیش از میلاد در آناتولی مرکزی زندگی می‌کردند.

چهره‌ای انسانی بر فراز درخت زندگی

بخش بالایی این خمره به گونه‌ای ساخته شده که شبیه یک چهره انسان به نظر می‌رسد. ابروهای برجسته، دو چشم و بینی بزرگ در اطراف دهانه پهن ظرف شکل گرفته‌اند.

درست زیر این چهره، نقش درختی به‌صورت نمادین دیده می‌شود و در دو سوی آن، دو بز کوهی در حال بالا رفتن به سمت شاخه‌های درخت به تصویر کشیده شده‌اند. این ترکیب، صحنه‌ای هدفمند و نمادین را شکل می‌دهد و صرفاً یک نقش تزئینی ساده نیست.

رمضان گوندوز، مدیر کاوش و استاد دانشگاه سلجوق، معتقد است این ترکیب می‌تواند نماد باروری، فراوانی و تداوم زندگی باشد. به باور او، چهره انسانی که بالاتر از درخت و حیوانات قرار گرفته، احتمالاً نمایانگر نیرویی محافظ یا آفریننده بوده که بر چرخه طبیعت نظارت داشته است.

البته این تفسیر هنوز قطعی نیست، اما آرایش دقیق نقش‌ها نشان می‌دهد که این خمره مفهومی فراتر از یک ظرف کاربردی داشته است.

ظرفی با گنجایش نزدیک به یک تن

ارتفاع این خمره حدود یک متر و ۲۰ سانتی‌متر است و دهانه آن نیز نزدیک به یک متر قطر دارد. پژوهشگران برآورد می‌کنند که این ظرف می‌توانسته بین ۸۰۰ تا هزار کیلوگرم غلات، مایعات یا مواد دیگر را در خود جای دهد.

پنج دسته که در اطراف بدنه تعبیه شده‌اند، نشان می‌دهند که با وجود اندازه بسیار بزرگ، احتمالاً  این خمره در برخی مواقع جابه‌جا می‌شده است. همچنین تزئینات برجسته و هنرمندانه آن، این خمره را از ظروف ذخیره‌سازی معمولی دوره پیشاتاریخ متمایز می‌کند.

به گفته گوندوز، احتمال استفاده آیینی از این ظرف بسیار بیشتر از کاربرد روزمره آن برای نگهداری مواد غذایی است. شاید از آن برای ذخیره آذوقه مورد استفاده در گردهمایی‌های عمومی، مراسم فصلی یا پیشکش‌های مذهبی استفاده می‌شده باشد، هرچند هنوز هیچ مدرک مستقیمی این فرضیه را تأیید نکرده است.

خمره به‌طور عمدی به صورت «وارونه» دفن شده بود

نخستین بخش‌های این خمره در سال ۲۰۲۴ شناسایی شد، اما با گسترش کاوش‌ها در سال ۲۰۲۵ بخش بیشتری از ظرف و محیط باستان‌شناختی پیرامون آن آشکار شد.

یکی از جالب‌ترین ویژگی‌های این کشف، وضعیت قرارگیری خمره بود. ظروف بزرگ ذخیره‌سازی معمولاً با دهانه رو به بالا پیدا می‌شوند، زیرا در خانه‌ها یا انبارها به همین شکل مورد استفاده قرار می‌گرفتند. اما این خمره در گوک‌هویوک به‌دقت به صورت وارونه قرار داده شده بود.

باستان‌شناسان معتقدند این وضعیت نتیجه فروریختن ساختمان نبوده، بلکه اقدامی آگاهانه و عمدی بوده است. وارونه کردن ظرف شاید نشانه پایان آیینی استفاده از آن یا رها کردن عمدی ساختمانی باشد که این خمره در آن قرار داشته است.

البته هنوز مشخص نیست که این ساختمان یک خانه معمولی بوده یا فضایی ویژه برای برگزاری مراسم. کاوش‌های اطراف خمره همچنان ادامه دارد و نقشه کامل بنا هنوز آشکار نشده است.

محوطه گوک‌هویوک دارای لایه‌های فرهنگی متعلق به دوره‌های نوسنگی، مس‌سنگی، عصر مفرغ و عصر آهن است و از ارزشمندترین محوطه‌های پیشاتاریخی جنوب دشت قونیه به شمار می‌رود.

در این محوطه تاکنون بقایای ساختمان‌های خشتی، اجاق‌ها، سنگ‌های آسیاب، ظروف ذخیره‌سازی، بقایای گیاهی و نشانه‌های آتش‌سوزی‌های ویرانگر کشف شده است. در یکی از کاوش‌های پیشین نیز اسکلت انسانی به دست آمد که زیر دیوارهای فروریخته یک ساختمان خشتی متعلق به عصر مفرغ گرفتار شده بود.