5 شهر گمشدۀ مصر باستان که در اعماق دریا و زیر شنهای صحرا کشف شدند
پنج شهر باستانی مصر که زمانی زیر شنهای بیابان و آبهای دریا ناپدید شده بودند، به کمک باستانشناسی مدرن دوباره کشف شدهاند و اکنون دریچهای تازه به زندگی در دوران فرمانروایی فراعنه گشودهاند.
فرادید| مصر یکی از کهنترین و شگفتانگیزترین تمدنهای تاریخ بشر را در خود جای داده است. این سرزمین از هزاره چهارم پیش از میلاد بهطور پیوسته محل زندگی انسان بوده و شهرهای مصری در طول هزاران سال بارها شکوفا شده و سپس افول کردهاند. حتی مهمترین مراکز سیاسی، مذهبی و تجاری جهان باستان نیز سرانجام در گذر زمان به دست فراموشی سپرده شدند.
به گزارش فرادید؛ اما باستانشناسان با کاوش در شنهای مصر و بستر دریاها، بار دیگر این شهرهای گمشده را پیدا کردهاند و رازهای تازهای از جهان مصر باستان را آشکار ساختهاند. در ادامه با پنج شهر باستانی مصر که در دوران مدرن دوباره کشف شدهاند آشنا میشویم.
۱. آتن: شهر طلایی گمشده
شهر آتن مصر (غیر از آتن یونانی) که به «شهر طلایی گمشده» شهرت یافته، پایتختی باستانی بود که نام خود را از خدای خورشید مصر یعنی آتون گرفته بود. این شهر بیش از سه هزار سال قدمت دارد و کشف آن یکی از مهمترین یافتههای باستانشناسی پس از کشف آرامگاه مشهور توتعنخآمون به شمار میرود.
مانند بسیاری از کشفیات بزرگ باستانشناسی، آتن نیز کاملاً اتفاقی پیدا شد. پژوهشگران در جستوجوی معبد تدفینی توتعنخآمون بودند که به بقایای این شهر فراموششده برخورد کردند. عملیات حفاری در سپتامبر ۲۰۲۰ در نزدیکی الاقصر آغاز شد.
این شهر در نزدیکی پایتخت باستانی تبس قرار داشت و به دوره هجدهم پادشاهی و دوران فرمانروایی فرعون آمنهوتپ سوم تعلق دارد. ظروف کتیبهدار و آجرهایی که مهر سلطنتی او را داشتند، این ارتباط را تأیید میکنند.
آمنهوتپ سوم یکی از قدرتمندترین فرمانروایان پادشاهی نوین مصر بود؛ دورهای که مصر در اوج ثروت و نفوذ خود قرار داشت. محلههای کشفشده در آتن تصویری کمنظیر از زندگی روزمره مردم در دوران شکوفایی امپراتوری مصر ارائه میدهند.
این شهر به شکل شگفتانگیزی سالم باقی مانده است؛ دیوارهای کامل، خانهها، ابزارها و اشیایی که مردم در زندگی روزمره استفاده میکردند، همگی در میان بقایا پیدا شدهاند.
باستانشناسان بخشهای مختلف صنعتی و مسکونی شهر را شناسایی کردهاند؛ از جمله یک نانوایی بزرگ با اجاقهای عظیم و ظروف ذخیرهسازی که میتوانست غذای صدها کارگر را فراهم کند. همچنین کارگاههایی برای ساخت طلسمها، فلزکاری، شیشهگری، ریسندگی و بافندگی کشف شده است.
یک منطقه اداری و امنیتی نیز با دیوارهایی منحصربهفرد به شکل زیگزاگ محصور شده بود؛ طراحیای که احتمالاً برای کنترل رفتوآمد و محدود کردن ورود و خروج به یک دروازه اصلی ساخته شده بود.
پسر آمنهوتپ سوم، یعنی آمنهوتپ چهارم که بعدها با نام آخناتون شناخته شد، تغییرات بزرگی در سیاست و مذهب مصر ایجاد کرد. او که به «فرعون شورشی» یا «فرعون بدعتگذار» مشهور است، نظام مذهبی مصر را تغییر داد و پرستش خدای آتون را رسمیت بخشید.
۲. عمارنه: پایتخت متروک فرعون شورشی
عمارنه در حدود ۴۰۰ کیلومتری شمال الاقصر در کرانه شرقی نیل قرار دارد. این شهر را اخناتون حدود سال ۱۳۴۸ پیش از میلاد ساخت.
برخلاف بسیاری از شهرهای گمشده، عمارنه به معنای واقعی مدفون یا ناپدید نشده بود. پژوهشگران شواهدی یافتهاند که نشان میدهد این شهر دستکم یک نسل پس از مرگ اخناتون همچنان مسکونی بوده است. سرانجام شهر کاملاً متروک شد و مردم به روستاهایی نزدیکتر به نیل و سوی دیگر رودخانه کوچ کردند.
اخناتون این شهر را به عنوان پایتخت جدید سیاسی و اداری خود ساخت. هدف او احتمالاً تمرکز قدرت در دستان فرعون و کاهش نفوذ کاهنان آمون در تبس بود.
کاوشهای عمارنه که از قرن هجدهم آغاز شد، آثار ارزشمندی را آشکار کرد؛ از جمله «نامههای عمارنه» که عبارت بودند از مجموعهای از لوحهای گلی که مکاتبات دیپلماتیک میان مصر و سرزمینهای همسایه در دوره پادشاهی نوین را ثبت کردهاند.
اخناتون شهر جدید خود را به افتخار آتون طراحی کرد. این مذهب تازه با سبک هنری جدیدی نیز همراه شد. برخلاف سنتهای پیشین که پادشاهان را همیشه قدرتمند، آرمانی و در کنار خدایان نشان میدادند، هنر عمارنه صحنههایی واقعیتر از زندگی روزمره خانواده سلطنتی را به تصویر میکشید.
در این دوره، فرعون حتی با شکمی نرمتر و چهرهای کشیدهتر نمایش داده میشد؛ سبکی کاملاً متفاوت از هنر رسمی مصر پیش از آن.
معبدهای عمارنه نیز برخلاف معابد سنتی، سقف نداشتند تا پرتوهای خورشید مستقیماً بر پرستشکنندگان بتابد. یکی از مشهورترین یافتههای این شهر، تندیس نیمتنه ملکه نفرتیتی، همسر اخناتون، است. این کشف اهمیت فراوانی دارد، زیرا نام و تصویر نفرتیتی و همسرش بعدها در تلاش برای حذف یاد اخناتون از تاریخ مصر تقریباً پاک شده بود.
۳. تونیس ـ هراکلیون: بندر غرقشده مدیترانه
هراکلیون که زمانی مرکز ثروت و فرهنگ بود، حدود ۱۵۰۰ سال در زیر آبهای دهانه دلتای نیل پنهان مانده بود. این شهر بندری که قدمت آن به قرن هفتم پیش از میلاد بازمیگردد، تا زمانی که در قرن هشتم میلادی به زیر آب رفت، یکی از مهمترین مراکز تجاری مدیترانه بود.
گمان میرود هراکلیون بزرگترین بندر مدیترانه پیش از تأسیس اسکندریه در سال ۳۳۱ پیش از میلاد بوده است. این شهر محل زندگی بازرگانان و صنعتگران مصری و یونانی بود. تنوع آثار کشفشده از بقایای غرقشده شهر، این ترکیب فرهنگی را نشان میدهد.
باستانشناسان در هراکلیون یک پرستشگاه یونانی اختصاصیافته به آفرودیت پیدا کردند که پر از آثار سفالی و برنزی بود. همچنین سلاحهای یونانی کشف شد که احتمالاً متعلق به مزدورانی بود که وظیفه دفاع از شاخه کانوپیک نیل را داشتند.
ویرانههای هراکلیون حدود هفت کیلومتر دورتر از ساحل امروزی مصر و در عمق حدود دهمتری آب قرار دارند. معابد، ساختمانها، مجسمههای عظیم، جواهرات و ظروف سفالی وارداتی یونانی از جمله یافتههای این کاوشها هستند. حدود ۷۰ کشتی غرقشده و بیش از ۷۰۰ لنگر باستانی نیز در میان کانالهای شهر کشف شده است.
زلزلهها، افزایش سطح آب دریا و ناپایداری زمین باعث شدند خاک زیر شهر حالت روان پیدا کند و ساختمانهای سنگین شهر به تدریج در آب فرو بروند. تا سال ۲۰۰۰ میلادی، جامعه علمی مکان دقیق هراکلیون را نمیدانست.
۴. تانیس: پایتخت ثروتمند دلتای نیل
شهر تانیس با فیلم مشهور «ایندیانا جونز و مهاجمان صندوق گمشده» شهرت جهانی پیدا کرد، اما بسیاری از عناصر آن فیلم تخیلی هستند. در کشف واقعی تانیس نه خبری از صندوق عهد بود و نه نازیها نقشی داشتند.
تانیس در شمال شرقی دلتای نیل قرار داشت و یکی از مراکز مهم تجارت مصر بود. این شهر قرنها پیش از تأسیس اسکندریه قدرت گرفت و در دوران دودمانهای بیستویکم و بیستودوم، پایتخت مصر سفلی نیز بود. کاوشهای تانیس در قرن نوزدهم آغاز شد و در سالهای ۱۹۳۹ و ۱۹۴۰ یک مجموعه آرامگاهی سلطنتی باشکوه کشف شد.
این آرامگاهها نزدیک به سه هزار سال دستنخورده باقی مانده بودند و در آنها تابوتهای سنگی، نقابهای طلایی، جواهرات و ظروف ارزشمند پیدا شد. یکی از مهمترین کشفیات، آرامگاه ششنق دوم بود؛ پادشاهی که نام و تاریخ زندگیاش تا پیش از یافتن مقبرهاش تقریباً از یادها رفته بود.
با تغییر مسیر قدرت سیاسی مصر، پایتخت مصر سفلی سرانجام به ممفیس منتقل شد. سپس با تغییر مسیر رود نیل، شن و گلولای به تدریج شهر تانیس را پوشاندند.
۵. ابیدوس: شهر مقدس اوزیریس و پادشاهان نخستین مصر
ابیدوس بیشتر به دلیل معبد باشکوه ستی اول شناخته میشود، اما این شهر از دیرباز یکی از مقدسترین مکانهای مصر باستان بوده است.
ابیدوس پیش از شکلگیری نخستین دودمان مصر، به عنوان گورستان سلطنتی استفاده میشد. آرامگاههای این منطقه آثار و کتیبههای ارزشمندی را آشکار کردهاند که اطلاعات مهمی درباره دوران پیشادودمانی مصر ارائه میدهند.
باستانشناسان همچنین ۱۴ قایق چوبی را در نزدیکی آرامگاهها کشف کردند که درون گورهای آجری دفن شده بودند و احتمالاً برای انتقال روح فرعون در جهان پس از مرگ ساخته شده بودند.
ظروف سفالی سالم کشفشده در ابیدوس نام پادشاهان پیشادودمانی را ثبت کردهاند و نشان میدهند که نظام نوشتاری مصر زودتر از آنچه پیشتر تصور میشد پیشرفت کرده بود.
معبد ستی اول که در دوره پادشاهی نوین ساخته شد، یکی از مهمترین بناهای مصر باستان است. این سازه عظیم آهکی بیش از سه هزار سال قدمت دارد و شامل تالارهای ستوندار، حیاطها و نمازخانههایی با تزئینات پیچیده است.
بر دیوارهای معبد صحنههای مهم آیینهای تدفینی حک شده و همچنین «فهرست پادشاهان ابیدوس» در آن قرار دارد که نام ۷۶ فرعون پیشین را ثبت کرده و نقش مهمی در بازسازی خط زمانی تاریخ مصر داشته است.
با گذشت زمان، فراعنه ترجیح دادند آرامگاههای خود را نزدیکتر به پایتختهای سلطنتی بسازند و دیگر در ابیدوس دفن نشدند. با این حال، این شهر همچنان مقصد مهم زیارت پیروان آیین اوزیریس باقی ماند؛ زیرا مصریان باور داشتند اوزیریس، خدای جهان مردگان و دروازه ورود به زندگی پس از مرگ، در ابیدوس دفن شده است.
