اولین سکههای جهان در کجا ضرب شدند؟
لیدیای باستان به عنوان سرزمینی شناخته میشود که نخستین سکههای جهان در آن ساخته شد. نخستین نمونهها چیزی بیشتر از تکههای فلز با نقشهای ساده نبودند، اما خیلی زود به آثار هنری زیبایی تبدیل شدند و تصاویری از خدایان و شخصیتهای اساطیر یونان بر آنها نقش بست.
فرادید| سکه در ابتدا برای اطمینان از اعتبار پرداختها به وجود آمد و تحولی بزرگ در تاریخ بشر ایجاد کرد؛ تحولی که با پیچیدهتر شدن تجارت میان جوامع مختلف از حدود قرن هفتم پیش از میلاد ارتباط داشت.
به گزارش فردید؛ آنچه امروز به عنوان سکه میشناسیم، نخستین بار در «لیدی» ضرب شد؛ یک پادشاهی باستانی در آناتولی که ارتباط نزدیکی با جهان یونانی داشت. لیدی سرزمین شاه افسانهای، کرزوس، بود و به همین دلیل چندان عجیب نیست که سکههای آن با طلا و نقره درخشان ساخته میشدند.
نخستین سکههای جهان و استاترهای طلای لیدی
کرزوس پادشاهی است که معبد آرتمیس را نیز ساخت؛ معبدی که بسیاری از تاریخدانان آن را یکی از عجایب هفتگانه جهان باستان میدانند. لیدیاییها و یونانیان خدایان مشترکی را میپرستیدند و این پیوند را میتوان بهروشنی در نقشهای روی سکههای آنها مشاهده کرد.
استاتر لیدی به سکه رسمی امپراتوری لیدی تبدیل شد؛ حکومتی که سالها رونق داشت تا سرانجام به دست امپراتوری ایران سقوط کرد.
قدیمیترین سکههای شناختهشده جهان احتمالاً به نیمه دوم قرن هفتم پیش از میلاد بازمیگردند و در دوران پادشاهی آلیاتس، که از سال ۶۱۹ تا ۵۶۰ پیش از میلاد حکومت میکرد، ضرب شدهاند.
تاریخدانان سکهشناس بر این باورند که استاتر لیدی نخستین سکهای بود که به شکل رسمی از سوی یک حکومت صادر شد و الگویی برای تقریباً تمام سکههایی شد که پس از آن در نقاط مختلف جهان به وجود آمدند.
تفاوت سکه با سایر نشانههای مبادله یا کالاهایی که در دادوستد پایاپای استفاده میشدند، در این بود که سکه از سوی یک قدرت مرکزی یا حکومت صادر میشد. سکه میتوانست از مواد مختلف ساخته شود، اما به دلیل نیاز به دوام و ماندگاری، از همان دوران فلز به ماده اصلی آن تبدیل شد.
وقتی سکه از فلزات گرانبهایی مانند طلا ساخته میشد، خود فلز نیز ارزش ذاتی داشت. در کنار آن، قابلیت حمل آسان، دشواری جعل و داشتن ارزش مشخص، چه به دلیل ارزش خود فلز و چه به دلیل اعتبار رسمی حکومت، سکه را به ابزاری انقلابی در تجارت تبدیل کرد.
سکههای طلای لیدی؛ هنر و نمادهای شهری
طلا و نقره مدتها پیش از پیدایش سکه به عنوان وسیله مبادله استفاده میشدند. بازرگانان جهان باستان این فلزات را به شکل حلقه، شمش یا قطعات فلزی در معاملات به کار میبردند.
اما این روش مشکلات زیادی داشت. فلز ارزشمند باید در هر معامله وزن میشد و خلوص و ارزش آن نیز دوباره مورد بررسی قرار میگرفت. همین مشکل سرانجام زمینهساز ایدهای شد که مسیر تجارت را تغییر داد: ساخت قطعهای کوچک و قابل حمل از فلز گرانبها که از سوی حکومت صادر شود و ارزش مشخصی داشته باشد.
استاندارد شدن وزن سکهها این مشکل وقتگیر را از میان برد و سکه به سرعت به یکی از مهمترین ابزارهای مبادله تبدیل شد.
هرودوت، تاریخنگار مشهور یونانی، لیدیاییها را نخستین بازرگانان جهان میدانست؛ هرچند این ادعا احتمالاً کمی اغراقآمیز است. با این حال، لیدیاییها در یکی از مهمترین چهارراههای تجاری آسیای صغیر زندگی میکردند و به دلیل نقش مهمشان در تجارت شهرت داشتند.
لیدیا در نزدیکی بسفر و داردانل قرار داشت؛ دو گذرگاه مهمی که دریای سیاه را به دریای اژه متصل میکردند. بنابراین طبیعی بود که این سرزمین از اواخر قرن هفتم و اوایل قرن ششم پیش از میلاد به یک قدرت تجاری مهم تبدیل شود.
بازرگانان در جامعه لیدی جایگاه ویژهای داشتند و از آنها با عنوان مردم بازار یاد میشد. همین جایگاه نشان میدهد که تجارت تا چه اندازه در ساختار اقتصادی و اجتماعی این حکومت اهمیت داشت.
با این حال، سکههای طلای زیبای لیدی احتمالاً در ابتدا پول رایج برای خریدهای روزمره نبودند. نبود تعداد قابل توجهی از این سکهها در مغازهها و بازارهای شهر سارد نشان میدهد که احتمالاً بخش بزرگی از آنها در خزانه پادشاه و نزد طبقات ثروتمند نگهداری میشد.
احتمال دیگر این است که سکهها برای پرداخت مالیات یا انجام معاملات بزرگ و دوربرد میان لیدی و حکومتهای همسایه استفاده میشدند. شمار زیادی از این سکهها نیز در محوطه معابد یونانی در منطقه پیدا شده است.
آلیاژی طبیعی از طلا و نقره
سکههای استاتر لیدی در نگاه نخست طلایی به نظر میرسند، اما در واقع از الکتروم ساخته شده بودند؛ آلیاژی طبیعی از طلا و نقره که در طبیعت یافت میشود.
با این حال، برای ساخت سکهها ترکیبی نسبتاً ثابت شامل حدود ۵۵ درصد طلا، ۴۵ درصد نقره و مقدار بسیار کمی مس به کار میرفت. تاریخدانان و کارشناسان سکه معتقدند افزودن نقره و مس باعث میشد آلیاژ دوام بیشتری داشته باشد. مس همچنین رنگ طلایی درخشانتری به سکه میداد و آن را از رنگ سفید و کمرنگ الکتروم طبیعی متمایز میکرد.
رود پاکتولوس که بستر آن سرشار از الکتروم بود، احتمالاً یکی از منابع اصلی مواد اولیه برای ساخت این سکهها به شمار میرفت.
این رودخانه در افسانههای باستانی نیز جایگاه ویژهای دارد. گفته میشود میداس، پادشاه فریگیه، پس از آنکه گرفتار نفرین لمس طلایی شد و هر چیزی را که لمس میکرد، حتی دخترش، به طلا تبدیل میشد، در آبهای این رودخانه غسل کرد تا از نفرین رهایی یابد و از آن زمان رودخانه سرشار از فلز درخشان شد.
ضرب رسمی سکه در دوران آلیاتس و پسرش کرزوس، با نقش مهر حکومتی بر قطعهای از فلز گرانبها، مفهوم تازهای را وارد تجارت کرد. از آن پس یک قطعه فلز نه فقط به دلیل وزن و جنس خود، بلکه به دلیل تأیید رسمی حکومت دارای ارزش مشخص بود.
مانند بسیاری از سکههای باستانی که بعدها در جهان رواج یافتند، از جمله شِکِل و دراخما، استاتر نیز در اصل یک واحد وزنی بود، نه مبلغی ثابت. واژه استاتر در زبان یونانی باستان به معنای چیزی بود که ترازو را متعادل میکند.
این سکههای زیبا در شهر باستانی سارد، پایتخت لیدی، ضرب میشدند و روی آنها نمادهای مهم شهر، یعنی سر و بخش جلویی شیر و گاو نر که روبهروی یکدیگر قرار داشتند، نقش بسته بود.
نشان شیر لیدیایی؛ نخستین مهر رسمی پول
نشان شیر لیدیایی یکی دیگر از ویژگیهایی بود که استاتر را از تمام ابزارهای مبادله پیشین متمایز میکرد. این نشان اعلام میکرد که سکه، پول رسمی پادشاه است؛ مفهومی که پیش از آن در جهان باستان سابقه نداشت.
کرزوس بعدها نظامی از سکه را بر پایه ارزش واقعی دو فلز گرانبهای طلا و نقره ایجاد کرد. پس از آن، یونانیان نیز نظام پولی خود را بر پایه سکههای نقرهای شکل دادند و احتمالاً یونانیان ساکن سواحل غربی آناتولی بودند که سکههای نقرهای کوچکتر را وارد معاملات روزمره کردند.
کرزوس در دوران پدرش آلیاتس، فرمانروای بخشی از حکومت بود و احتمالاً همین تجربه باعث شد به اهمیت گردش سکه طلای لیدی پی ببرد. او دریافت که وجود پولی با ارزش مشخص و قابل پذیرش در سرزمینهای دیگر میتواند نفوذ و قدرت لیدی را در تجارت خارجی، بهویژه در ارتباط با شرکای یونانی، افزایش دهد.
کرزوس بعدها چنان با سکه طلای جدید پیوند خورد که سکههای ضربشده در دوران او به نام کرزوسی شناخته شدند.
تعیین نرخ مبادله ده سکه نقرهای در برابر یک سکه طلای جدید نیز نشان میدهد که کرزوس تلاش زیادی برای ایجاد پولی با ارزش قابل قبول در معاملات بینالمللی داشته است. این سیاست به گسترش نفوذ لیدی کمک کرد و در دوران حکومت او بسیاری از سرزمینهای ساحل غربی آسیای صغیر به صورت دولتهای تابع به امپراتوری لیدی پیوستند.
حتی پس از آنکه ایرانیان لیدی را فتح کردند، سکههای کرزوسی برای مدتی همچنان مورد استفاده قرار گرفتند. شمار زیادی از سکههای طلایی و نقرهای به سبک لیدی که پس از سقوط کرزوس ضرب شدهاند، نشان میدهد که فرمانروایان ایرانی آناتولی احتمالاً برای سالها همان قالبهای ضرب سکه را در ضرابخانه سارد حفظ کردند. استاتر لیدی تا پیش از ظهور سکه طلای داریوش بزرگ، همچنان یکی از مهمترین سکههای جهان بازرگانی بود.
