کشف نام «فرعون» روی یک سردر شکسته در مسیر «کنعان»؛ آیا اینجا یک شهر گمشده است؟

فرادید| اهمیت این یافته فقط به شناسایی یک شهر باستانی محدود نمی‌شود. تعیین محل مِسِن می‌تواند به پژوهشگران کمک کند شبکه‌ای از معابد، دژها و مراکز اداری را بازسازی کنند که در دوران پادشاهی نوین از مرزهای شمال‌شرقی مصر محافظت می‌کردند و مسیر انتقال سپاه و تجهیزات فرعون‌ها به سوی سرزمین شام را تحت کنترل داشتند.

به گزارش فرادید؛ سردر کشف‌شده که به دو قطعه شکسته شده، بر سه سوی خود عناوین رامسس دوم (فرعون سده سیزدهم پیش از میلاد) را دارد. کتیبه همچنین از عملیات مرمت مجسمه‌ای از حوروس (خدای شهر مِسِن) سخن می‌گوید. وزارت گردشگری و آثار باستانی مصر این کتیبه را مدرکی مهم در تلاش برای تعیین هویت تل ابوسیفی دانسته است.

شهری گمشده در مسیر مصر به کنعان

تل ابوسیفی در مسیر باستانی موسوم به حوروس قرار دارد؛ جاده‌ای که دلتای شرقی نیل را از طریق شمال سینا به کنعان متصل می‌کرد. این مسیر در دوران پادشاهی نوین به شبکه‌ای از دژها، سکونتگاه‌های نظامی و ایستگاه‌های تأمین تبدیل شده بود و یکی از مهم‌ترین مسیرهای ارتباطی مصر با سرزمین شام به شمار می‌رفت.

ارتباط مِسِن با این منطقه بیش از یک قرن است که مورد توجه پژوهشگران قرار دارد. هنگامی که فرانسیس لوئلین گریفیث، مصرشناس بریتانیایی، در سال ۱۸۸۷ تل ابوسیفی را بررسی کرد، در میان آثار دوره رامسس کتیبه‌هایی یافت که حوروس را با عنوان سرور مِسِن معرفی می‌کردند. همین موضوع باعث شد برخی پژوهشگران محل شهر گمشدۀ مِسِن را در نزدیکی «تجارو» یا «سیله» (مرکز مهم مرزی مصر) تعیین کنند.

اما شواهد بعدی این نظریه را پیچیده کرد. کاوش‌های پیشین نشان دادند که بیشتر بقایای تل ابوسیفی به دوره‌های هخامنشی، بطلمیوسی و رومی تعلق دارند و آثار قابل‌توجهی از استقرار دوران پادشاهی نوین در آنجا وجود ندارد. به همین دلیل، جیمز کِی. هافمایر و استیون او. موشر احتمال دادند آثار دوره رامسس که در قرن نوزدهم در تل ابوسیفی پیدا شده بودند، از محوطه نزدیک «هِبوا» به این مکان منتقل شده باشند.

از این رو هنوز مشخص نیست مِسِن و تجارو دو شهر مجزا بوده‌اند، دو نام برای یک مکان بوده‌اند یا مِسِن نام یک معبد یا مرکز مذهبی مهم مرتبط با حوروس بوده است.

شواهد تازه از یک مجموعه معبدی

کاوش‌های جدید در تل ابوسیفی شواهد بیشتری درباره ماهیت این محوطه به دست داده‌اند. باستان‌شناسان یک سازه عظیم خشتی با دروازه‌ها، اتاق‌های داخلی و چند مرحله ساخت‌وساز کشف کرده‌اند که اکنون آن را دیوارهای پیرامونی یک مجموعه معبدی می‌دانند، نه خود معبد.

دو جاده سنگ‌فرش‌شده نیز از بیرون محدوده مستحکم به سوی معبد شناسایی شده‌اند. جاده قدیمی‌تر به دوره بطلمیوسی تعلق دارد و جاده‌ای باریک‌تر بعدها در دوره رومی روی آن ساخته شده است.

درون مجموعه، انبارها و فضاهای خدماتی کشف شده و شواهد نشان می‌دهد معبد در دوره بطلمیوسی به بیشترین توسعه خود رسیده است. از دیگر یافته‌ها می‌توان به بخشی از تندیس یک کاتب نظامی متعلق به دودمان بیست‌وششم، یک تندیس بدون سر و پا از دوره متأخر، نیم‌تنه یک تندیس سلطنتی از جنس بازالت و قطعات تندیس‌های شاهین اشاره کرد.

وجود تندیس‌های شاهین در این محوطه اهمیت خاصی دارد، زیرا حوروس معمولاً با نماد شاهین شناخته می‌شد و کتیبه‌های تل ابوسیفی نیز بارها با آیین او ارتباط دارند.

سرنخی که هنوز به اثبات نیاز دارد

تل ابوسیفی در دوره‌های مختلف کارکردهای متفاوتی داشته است. در قرن سوم میلادی بخشی از آن به یک دژ نظامی رومی تبدیل شد و شواهدی از استحکامات، محل استقرار سربازان و جاده‌ای سنگ‌فرش‌شده به طول بیش از ۱۰۰ متر در آن پیدا شده است. بعدها، در اواخر دوره روم، بخش‌هایی از مجموعه برای استخراج سنگ و تولید آهک مورد استفاده قرار گرفت.

این لایه‌های مذهبی، نظامی و صنعتی نشان می‌دهند که تل ابوسیفی برای قرن‌ها یکی از نقاط مهم مرز شرقی مصر بوده است.

سردر رامسس دوم اکنون شواهد تازه‌ای به این معما افزوده است. اشاره مستقیم آن به حوروس، سرور مِسِن، بسیار مهم است، اما به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که تل ابوسیفی همان شهر گمشده مِسِن بوده است؛ زیرا همچنان این احتمال وجود دارد که آثار دوره رامسس در دوران باستان از محوطه‌ای دیگر به این مکان منتقل شده باشند.

با این حال، ترکیب این کتیبه با مجموعه معبدی، استحکامات و دیگر یافته‌های باستان‌شناختی باعث شده فرضیه شناسایی تل ابوسیفی با مِسِن بار دیگر جدی شود. کاوش‌های بیشتر باید مشخص کند که آیا این محوطه واقعاً همان شهر گمشده بوده است یا نه.