تصاویر| شباهت کالکشن جدید لویی ویتون به بالاپوش چوپانان ایرانی؛ الهام یا مصادره فرهنگی؟

تصاویری از مجموعه پاییز ۲۰۲۶ لویی ویتون، بالاپوشی نمدی با فرم و ساختاری نزدیک به پوشش سنتی چوپانان ایران را نشان می‌دهد. این لباس که شباهت زیادی به پوشاک سنتی جوامع دامدار دارد، پس از معرفی در مجموعه جدید این برند فرانسوی، بحث‌هایی را درباره استفاده از میراث فرهنگی کشورهای مختلف در صنعت مد به راه انداخته است.

این بالاپوش با سرشانه‌های برجسته، ساختاری ضخیم و ظاهری متفاوت، شباهت قابل‌توجهی به لباس‌هایی دارد که از گذشته تاکنون در میان چوپانان ایران، آناتولی، قفقاز و آسیای مرکزی استفاده می‌شوند. با این حال، انتقاد مطرح‌شده نه به شباهت ظاهری، بلکه به نحوه معرفی این طراحی و عدم اشاره به پیشینه تاریخی و فرهنگی آن است.

به نقل از ایندیپندنت فارسی، مجموعه لباس‌های لویی ویتون برای پاییز ۲۰۲۶ که بهار امسال معرفی شد، با انتقادهایی درباره استفاده از پوشاک سنتی جوامع آسیایی روبه‌رو شده است. چراکه نیکولا گسکیر، مدیر هنری مجموعه زنانه لویی ویتون، این بالاپوش را بدون توضیح روشنی درباره خاستگاه و پیشینه تاریخی آن به نمایش گذاشته است.

شباهت طراحی لویی ویتون به بالاپوش سنتی چوپانان

بالاپوش‌های پشمی و نمدی چوپانان در بخش‌های مختلف ایران و کشورهای همسایه با نام‌هایی مانند چوقا، کپنک و شولا شناخته می‌شوند. این پوشش‌ها برخلاف بسیاری از لباس‌های تاریخی که امروزه تنها نمونه‌های آنها در موزه‌ها نگهداری می‌شود، همچنان در میان برخی جوامع دامدار کاربرد دارند.

در ایران، نمونه‌های این بالاپوش در مناطقی از کردستان، مازندران و گیلان و همچنین در بخش‌هایی از قفقاز دیده می‌شوند. در ترکیه نیز این لباس‌ها در مناطقی مانند قونیه و وان همچنان در بازارهای محلی عرضه می‌شوند. نمونه‌های امروزی بالاپوش نمدی چوپانان در ایران، بسته به کیفیت، اندازه و شیوه ساخت، حدود پنج تا ۱۵ میلیون تومان قیمت دارند.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این پوشش، ساختار خاص آن است. در نمونه‌های سنتی، نمد ضخیم علاوه بر محافظت از بدن در برابر سرما، به حفظ فرم لباس نیز کمک می‌کند. بخش سرشانه به شکلی سفت و برجسته ساخته می‌شود تا هنگام راه رفتن، بالاپوش روی بدن ثابت بماند.

این ساختار کاربرد دیگری هم دارد. زمانی که چوپان برای استراحت روی زمین دراز می‌کشد، قسمت بالایی لباس به دلیل ضخامت و استحکام خود کاملاً روی بدن نمی‌خوابد و می‌تواند فضای محافظی در اطراف سر و بالاتنه ایجاد کند. به این ترتیب، بالاپوش هنگام حرکت نقش لباس و هنگام استراحت تا اندازه‌ای نقش سرپناه را ایفا می‌کند.

ایندیپندنت فارسی در گزارش خود به همین ویژگی اشاره کرده و نوشته است آنچه در نگاه یک طراح امروزی ممکن است فرمی اغراق‌شده یا مجسمه‌وار به نظر برسد، در پوشاک سنتی راهکاری برای پاسخ به نیازهای زندگی در فضای باز بوده است.

الهام از پوشاک سنتی یا مصادره فرهنگی؟

به نوشته ایندیپندنت فارسی، انتقاد اصلی به طراحی لویی ویتون، صرفاً استفاده از فرم یک لباس سنتی نیست. مسئله‌ای که منتقدان مطرح می‌کنند، نحوه معرفی چنین پوشش‌هایی در صنعت مد جهانی و نادیده گرفتن پیشینه فرهنگی آنهاست.

در واقع، استفاده از پوشاک و تکنیک‌های متعلق به فرهنگ‌های مختلف، سابقه‌ای طولانی در تاریخ طراحی لباس دارد. مبادله مواد اولیه، روش‌های ساخت و فرم‌های پوشاک میان جوامع مختلف، بخشی از تاریخ مد محسوب می‌شود. با این حال، منتقدان معتقدند زمانی که یک خانه مد جهانی از میراث پوشاک جوامع دیگر الهام می‌گیرد، باید به پیشینه و خاستگاه آن نیز اشاره کند.

این موضوع درباره لویی ویتون اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ برندی که خود پیشینه‌ای طولانی در صنایع دستی و تولید محصولات چرمی دارد.

لویی ویتون پس از سال‌ها فعالیت در حرفه بسته‌بندی و ساخت صندوق‌های مسافرتی و کار برای دربار اوژنی دو مونتیژو، همسر ناپلئون سوم، در سال ۱۸۵۴ کارگاه خود را تأسیس کرد. طراحی صندوق‌های مسطح و قابل چیدن روی یکدیگر، از نوآوری‌های شناخته‌شده او بود و بعدها به بخشی از هویت تاریخی این برند فرانسوی تبدیل شد.

امروزه لویی ویتون در معرفی محصولات خود، توجه ویژه‌ای به تاریخچه برند، مهارت صنعتگران، مواد اولیه و روش‌های تولید دارد. این پیشینه در روایت رسمی شرکت حفظ شده و بخشی از ارزش تجاری محصولات آن محسوب می‌شود.

ایندیپندنت فارسی با اشاره به این موضوع، این پرسش را مطرح کرده است که چرا همان دقت و توجه به پیشینه تاریخی که برای معرفی میراث اروپایی به کار می‌رود، هنگام استفاده از پوشاک سنتی جوامع دیگر دیده نمی‌شود.

به نوشته این رسانه، زمانی که یک برند جهانی از تکنیک‌های سنتی فرانسوی یا ایتالیایی الهام می‌گیرد، تاریخچه آن را در قالب فیلم، مصاحبه یا معرفی صنعتگران روایت می‌کند، اما استفاده از بالاپوشی با پیشینه طولانی در جوامع آسیایی، بدون ارائه توضیح کافی درباره خاستگاه آن، باعث می‌شود مخاطب جهانی این فرم را صرفاً به‌عنوان خلاقیت یک طراح اروپایی بشناسد.

این نخستین بار نیست که استفاده لویی ویتون از نقش‌ها و عناصر بصری مرتبط با میراث فرهنگی آسیا بحث‌برانگیز می‌شود.

تابستان امسال پیروزی این برند فرانسوی در یک پرونده حقوقی علیه شرکتی چینی بر سر نشان گل چهارپر، واکنش‌هایی را در چین به دنبال داشت.

منتقدان چینی با اشاره به شباهت این نشان تجاری به برخی نقوش تاریخی دوره تانگ، این پرسش را مطرح کردند که آیا یک شرکت اروپایی می‌تواند حقوق انحصاری استفاده از نشانی را در اختیار داشته باشد که عناصر بصری آن به نقوش قدیمی موجود در میراث عمومی یک کشور شباهت دارد.

مسئله استفاده از بالاپوش چوپانی در مجموعه جدید لویی ویتون، بار دیگر بحث درباره مرز میان الهام گرفتن از فرهنگ‌های مختلف و مصادره فرهنگی را مطرح کرده است.

از نگاه منتقدان، معرفی چنین لباسی بدون اشاره روشن به پیشینه آن، تنها حذف نام یک پوشش محلی نیست، بلکه بخشی از دانش و تجربه نسل‌هایی را نادیده می‌گیرد که این ساختار را برای پاسخ به نیازهای واقعی زندگی خود ایجاد کرده‌اند.

منبع: روزیاتو