گنجینه‌هایی که هنوز زیر خاک مانده‌اند؛ باستان‌شناسان دنبال چه هستند؟
هنوز بخش بزرگی از گذشته انسان در دل خاک، غارها و باتلاق‌ها پنهان مانده است؛ از نقاشی‌های ناشناخته و ابزارهای چوبی گرفته تا روستاهای باستانی و بقایای انسان‌هایی که می‌توانند برداشت ما از زندگی هزاران سال پیش را تغییر دهند.
باستان‌شناسان هیچ‌وقت نمی‌دانند حفاری بعدی آنها قرار است چه چیزی را از دل خاک بیرون بیاورد. شاید کشف بعدی بتواند تصور ما از انسان‌هایی را که هزاران سال پیش زندگی می‌کردند تغییر دهد و شاید هم حفاری‌ها بدون نتیجه به پایان برسد.
به گزارش فرارو به نقل از بی بی سی، وقتی از باستان‌شناسان پرسیده می‌شود هنوز چه چیزهایی برای کشف وجود دارد، معمولاً در ابتدا پاسخ روشنی ندارند. اما اگر بیشتر درباره این موضوع صحبت کنید، بسیاری از آنها فهرستی از کشفیاتی دارند که آرزو می‌کنند روزی در جریان حفاری‌ها به آنها برسند.
بی‌بی‌سی این پرسش را با دو باستان‌شناس مطرح کرده است. پاسخ‌های آنها نشان می‌دهد هنوز چیزهای زیادی درباره زندگی انسان‌های گذشته وجود دارد که می‌تواند برداشت‌های امروزی ما را تغییر دهد.
نقاشی‌های ناشناخته در غارها
نگاره‌ای از هنر صخره‌ای عصر مفرغ در محوطه میراث جهانی سنگ‌نگاره‌های تانوم در سوئد که دو زن و یک نماد خورشیدی چرخ‌مانند را به تصویر می‌کشد
جیل کوک، مسئول بخش بریتانیا، اروپا و دوران پیشاتاریخ موزه بریتانیا، معتقد است پیشرفت فناوری و بهتر شدن تجهیزات نورپردازی می‌تواند به کشف نقاشی‌ها و طرح‌های بیشتری روی دیواره غارها کمک کند.
نقاشی‌های غارها همچنان یکی از جذاب‌ترین یافته‌ها برای باستان‌شناسان هستند. برای نمونه، در سال ۲۰۲۴ تصاویری از یک خوک و چند پیکره شبیه انسان در جزیره سولاوسی اندونزی کشف شد که نشان داد انسان‌هایی که دست‌کم ۵۱ هزار و ۲۰۰ سال پیش زندگی می‌کردند، توانایی تفکر خلاقانه و روایت داستان داشته‌اند.
به گفته کوک، فناوری‌هایی مانند مدل‌سازی سه‌بعدی و روش‌های جدید تعیین قدمت نیز به پژوهشگران کمک می‌کنند اطلاعات بیشتری درباره این نقاشی‌ها به دست آورند.
او درباره امکان کشف آثار مشابه در بریتانیا می‌گوید شاید نمونه‌ای از هنر غارنشینی در این کشور پیدا شود، هرچند احتمال می‌دهد این آثار بیشتر به شکل حکاکی روی سنگ باشند تا نقاشی.
ابزارهای چوبی که هزاران سال دوام آورده‌اند
این ماکت‌ها نشان می‌دهند ابزارهای کار در مصر باستان چه شکلی بوده‌اند. در میان آنها قالبی برای ساخت خشت، یک بیل و دو اسکنه با نوک برنزی دیده می‌شود
بخش زیادی از اطلاعاتی که درباره ابزارهای انسان‌های گذشته داریم، مربوط به وسایلی است که از سنگ ساخته شده‌اند؛ مانند ابزارهای تراشیدن، تبرهای ابتدایی و نوک پیکان. دلیل آن هم مشخص است؛ سنگ می‌تواند هزاران سال در شرایط مختلف باقی بماند.
ابزارهای ساخته‌شده از برنز و طلا نیز معمولاً به دلیل زنگ نزدن، امکان حفظ شدن دارند. ابزارهای آهنی بیشتر دچار خوردگی می‌شوند، اما باستان‌شناسان هنوز می‌توانند از روی بقایای آنها تا حدی نحوه استفاده‌شان را تشخیص دهند.
اما درباره ابزارهایی که از چوب ساخته شده‌اند، وضعیت متفاوت است. پروفسور لری بارهم، از دانشگاه لیورپول، معتقد است پیدا کردن ابزارهای چوبی می‌تواند بخش بزرگی از اطلاعات گمشده درباره زندگی انسان‌های گذشته را آشکار کند؛ زیرا بیشتر وسایل چوبی در طول زمان پوسیده و از بین رفته‌اند.
با این حال، در سال ۲۰۲۴ باستان‌شناسان در منطقه دورست انگلستان یک ابزار چوبی بسیار نادر پیدا کردند. این وسیله یک بیل چوبی متعلق به عصر برنز بود که بیش از سه هزار سال قدمت داشت.
ماندگاری چوب در خاک برای چنین مدت طولانی اتفاقی بسیار نادر است و همین موضوع باعث شده این بیل یکی از قدیمی‌ترین و سالم‌ترین ابزارهای چوبی کشف‌شده در بریتانیا باشد.
این کشف نشان می‌دهد شاید هنوز ابزارهای چوبی دیگری در زیر زمین وجود داشته باشند. اهمیت این ابزارها تنها به خود وسیله محدود نمی‌شود؛ آنها می‌توانند اطلاعاتی درباره توانایی‌های انسان‌های گذشته و حتی زبان آنها در اختیار باستان‌شناسان قرار دهند.
هرچه یک ابزار پیچیده‌تر باشد، احتمالاً برای توضیح نحوه استفاده از آن به کلمات بیشتری نیاز بوده است. همچنین اگر استفاده از وسیله‌ای به همکاری دو نفر نیاز داشته، احتمالاً آنها برای هماهنگی بیشتر مجبور به استفاده از زبان و کلمات بوده‌اند.
اجساد طبیعی که در آب حفظ شده‌اند
«مرد لیندو» که در سال ۱۹۸۴ در یک باتلاق کشف شد، یکی از معروف‌ترین اجساد باتلاقی جهان است. آیا ممکن است نمونه‌های مشابه دیگری نیز در جاهای دیگر پنهان مانده باشند؟
آب و خاک مرطوب تنها می‌توانند ابزارهای چوبی را حفظ کنند. گاهی بقایای انسان‌هایی که در زمین‌های پرآب دفن شده‌اند نیز به شکل طبیعی سالم باقی مانده‌اند. در برخی موارد حتی پوست و بخش‌هایی از اندام‌های داخلی آنها نیز حفظ شده است.
یکی از نمونه‌های شناخته‌شده، «مرد لیندوف» است که بقایای او در سال ۱۹۸۴ در منطقه چشایر انگلستان پیدا شد. این بقایا مربوط به عصر آهن است و اکنون به‌طور دائمی در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود.
جیل کوک می‌گوید کشف بقایای انسانی در مناطق پرآب همیشه برای باستان‌شناسان هیجان‌انگیز است، اما تغییرات آب‌وهوایی یک تهدید جدی برای این آثار محسوب می‌شود.
با گرم‌تر و خشک‌تر شدن برخی مناطق، زمین‌های مرطوب نیز در حال خشک شدن هستند. وقتی این مناطق خشک شوند، بقایایی که هزاران سال در آنها حفظ شده‌اند، ممکن است شروع به پوسیدن کنند. به همین دلیل، باستان‌شناسان معتقدند شناسایی و بررسی این مناطق اهمیت زیادی دارد.
روستاهایی که هنوز زیر خاک هستند
بقایای سکونتگاه‌های عصر آهن، همان‌گونه که در این بازسازی دیده می‌شود، ممکن است در جریان کاوش زمین‌هایی کشف شوند که پیش‌تر ساخت‌وساز در آنها ممنوع بوده است
ساخت‌وسازهای جدید نیز می‌توانند به کشف بخش‌هایی از زندگی انسان‌های گذشته کمک کنند. به گفته جیل کوک، تغییر قوانین مربوط به ساخت‌وساز در بریتانیا می‌تواند باعث شود پروژه‌های بیشتری در مناطقی انجام شوند که احتمال وجود آثار تاریخی در آنها وجود دارد.
یکی از کشفیات مهم در سال ۲۰۲۵ در نزدیکی گلاسگو انجام شد. باستان‌شناسان یک تالار چوبی متعلق به دوره نوسنگی را پیدا کردند که حدود هزار سال قدیمی‌تر از استون‌هنج بود.
شواهد نشان می‌داد این ساختمان احتمالاً کاربردی مسکونی داشته و محل برگزاری مهمانی و جشن نیز بوده است. اندازه ساختمان هم نشان می‌داد این مکان احتمالاً اهمیت زیادی داشته و افرادی از مناطق دورتر برای حضور در آن به این محل می‌آمده‌اند.
پروفسور بارهم نیز به دنبال کشف روستاهای باستانی است. او در سال ۲۰۱۹ قدیمی‌ترین سازه چوبی شناخته‌شده جهان را در منطقه کالامبو فالز در زامبیا کشف کرد. قدمت این سازه دست‌کم به ۴۷۶ هزار سال قبل بازمی‌گردد؛ یعنی به دوره‌ای پیش از ظهور انسان امروزی.
این کشف نشان داد انسان‌های اولیه می‌توانستند با استفاده از هوش و خلاقیت، قطعات چوب را به شکل هدفمند به یکدیگر متصل کنند و سازه‌ای بسازند. همچنین احتمال می‌دهد این انسان‌ها برخلاف تصور رایج، همیشه در حال جابه‌جایی نبوده‌اند و ممکن است برای مدت طولانی در یک مکان زندگی می‌کرده‌اند.
بارهم می‌گوید یکی از آرزوهایش این است که روزی روستایی با خانه‌های چوبی کشف شود تا بتوان از نزدیک فهمید مردم آن دوران کجا آشپزی می‌کردند، کجا می‌خوابیدند و زندگی روزمره آنها چگونه بوده است.
رد بیماری‌های مرگبار در بقایای باستانی
فناوری‌های جدید، باستان‌شناسان را تا حدی شبیه کارشناسان بررسی صحنه جرم کرده است. جیل کوک می‌گوید روش‌هایی مانند بررسی اثر انگشت و آزمایش دی‌ان‌ای که معمولاً با تحقیقات پلیسی مرتبط هستند، اکنون در باستان‌شناسی نیز کاربرد دارند.
پژوهشگران با بررسی بقایای انسانی می‌توانند حتی رد بیماری‌های واگیردار مانند طاعون را پیدا کنند.
این آثار بیماری‌زا دیگر قدرت انتقال بیماری ندارند، اما رد آنها می‌تواند اطلاعات مهمی درباره گذشته در اختیار دانشمندان قرار دهد. برای مثال، اگر در یک دوره تاریخی تعداد سکونتگاه‌های انسانی کاهش پیدا کرده باشد و همزمان نشانه‌هایی از یک بیماری در بقایا دیده شود، می‌توان احتمال داد که یک بیماری گسترده باعث مرگ شمار زیادی از مردم و خالی شدن مناطق مسکونی شده است.
به این ترتیب، فناوری‌های جدید به باستان‌شناسان اجازه می‌دهند از دل خاک فقط اشیا و بقایای قدیمی را بیرون نکشند، بلکه تصویری دقیق‌تر از نحوه زندگی، زبان، توانایی‌های ذهنی، بیماری‌ها و حتی زندگی روزمره انسان‌های هزاران سال پیش به دست آورند.
