تصاویر| 11 جانوری که به جز خرس‌ها به خواب زمستانی می‌روند

فرادید| وقتی به خواب زمستانی فکر می‌کنیم، نخستین تصویری که به ذهن بیشتر مردم می‌آید خرس‌ها هستند. با این حال، جالب است بدانید در میان زیست‌شناسان بحث‌های فراوانی وجود دارد مبنی بر این که آیا خرس‌ها واقعاً «به‌طور کامل و واقعی» وارد خواب زمستانی می‌شوند یا صرفاً یک دوره بی‌حالی و رخوت موقت را سپری می‌کنند؛ حالتی که در آن می‌توانند در صورت بروز خطر یا گرم شدن نسبی هوا سریع بیدار شوند.

یه گزارش فرادید، در مقابل، جانوران پرشمار دیگری در طبیعت وجود دارند که خواب زمستانی واقعی را تجربه می‌کنند. در این فرایند زیستی شگفت‌انگیز، ضربان قلب، آهنگ تنفس و دمای بدن جانور تا مرز انجماد یا نزدیک به دمای محیط کاهش می‌یابد تا حداقل میزان انرژی مصرف شود. در ادامه با ۱۱ گونه جانوری آشنا می‌شوید که این دوره سخت سرما را با فرو رفتن در خاموشی و استراحت عمیق پشت سر می‌گذارند.

خفاش‌ها

خفاش‌ها از شگفت‌انگیزترین جانورانی هستند که به خواب زمستانی می‌روند. بیشتر گونه‌های حشره‌خوار، از جمله خفاش قهوه‌ای کوچک، با فرا رسیدن سرما و ناپدید شدن حشرات منبع غذایی خود را از دست می‌دهند. آن‌ها به‌صورت دسته‌جمعی درون غارها، معادن متروکه یا شکاف سنگ‌ها وارونه آویزان می‌شوند. در طول این خواب، دمای بدن خفاش تا نزدیکی دمای غار افت می‌کند و ضربان قلب آن از چند صد بار در دقیقه در حین پرواز، به کمتر از چند ضربه آرام می‌رسد تا فقط چند گرم ذخیره چربی بدن را تا بهار حفظ کند.

لاک‌پشت‌های جعبه‌ای

خواب زمستانی در خزندگان اصطلاحاً «بروماسیون» نامیده می‌شود. لاک‌پشت‌های جعبه‌ای با سرد شدن هوا دیگر قادر به تنظیم دمای بدن خود نیستند. آن‌ها برای در امان ماندن از یخ‌زدگی، خاک‌های نرم یا توده‌های انبوه برگ‌های پاییزی را حفر می‌کنند و تا عمقی پایین‌تر از خط یخبندان زیر زمین می‌روند. سیستم بدنی این لاک‌پشت‌ها طوری تنظیم می‌شود که با کمترین میزان اکسیژن زنده بمانند و حتی می‌توانند ماه‌ها بدون نفس‌کشیدن فعال و فقط با ضربان قلب بسیار نادر به بقای خود ادامه دهند.

زنبورهای گرده‌افشان بومبل‌بی

برخلاف زنبورهای عسل که در کندو دور هم جمع می‌شوند تا با حرکات بدنی محیط را گرم نگه دارند، کلنی زنبورهای گرده‌افشان (بومبل‌بی) با آغاز زمستان از بین می‌رود و فقط ملکه‌های جوان و بارور زنده می‌مانند. ملکه پیش از سرمای شدید نقبی درون خاک نرم، پای درختان یا چاله‌های متروکه جوندگان حفر می‌کند و به تنهایی به خواب زمستانی فرو می‌رود. او ماه‌ها در زیر زمین به حالت تعلیق زیستی می‌ماند تا با گرم شدن نخستین روزهای بهار بیدار شده و کلنی جدیدی بسازد.

پرنده پورویل معمولی

پرنده شبگرد معمولی تنها گونه شناخته‌شده در میان تمامی پرندگان جهان است که خواب زمستانی واقعی را تجربه می‌کند. در حالی که بیشتر پرندگان با آغاز سرما هزاران کیلومتر به مناطق گرمسیر مهاجرت می‌کنند، این پرنده کوچک ترجیح می‌دهد در میان شکاف سنگ‌ها یا زیر تنه‌های پوسیده درختان پنهان شود. پورویل می‌تواند هفته‌ها یا حتی ماه‌ها در وضعیتی شبیه مرگ خاموش باقی بماند؛ دمای بدنش به شدت کاهش می‌یابد و نیاز آن به اکسیژن و غذا به صفر نزدیک می‌شود.

لمور کوتوله دم چرب

این پستاندار کوچک بومی ماداگاسکار، تنها نخستی‌سان (گونه‌ای از راسته انسان‌ها و میمون‌ها) در کره زمین است که به خواب زمستانی می‌رود. البته خواب زمستانی او واکنشی به سرمای سخت نیست، بلکه به دوره خشک و بی‌آب‌وعلف ماداگاسکار مربوط می‌شود. این لمور پیش از آغاز فصل خشک، حجم زیادی چربی را در دم پهن و گوشتی خود ذخیره می‌کند. سپس درون تنه توخالی درختان تا ۷ ماه به خواب عمیق می‌رود و متابولیسم خود را با مصرف قطره‌قطره چربی انباشته‌شده در دمش زنده نگه می‌دارد.

موش خرماها

گراندهاگ یا همان موش‌خرمای کوهی یکی از قهرمانان سنتی و نام‌آشنای خواب زمستانی در آمریکای شمالی است. این جوندگان در اواخر تابستان تا حد امکان تغذیه می‌کنند تا لایه ضخیمی از چربی بسازند. آن‌ها تونل‌هایی عمیق در زیر خط یخ‌زدگی زمین می‌سازند و حدود ۵ ماه در آن ساکن می‌شوند. در طول این خواب عمیق، ضربان قلب آن‌ها از ۸۰ تا ۱۰۰ ضربه در دقیقه به کمتر از ۵ ضربه کاهش یافته و تنفس‌شان نیز به ندرت انجام می‌گیرد.

سنجاب‌های زمینی

در حالی که سنجاب‌های درختی معمولاً زمستان‌ها بیدارند و آذوقه گردآوری‌شده را مصرف می‌کنند، سنجاب‌های زمینی قهرمانان استقامت در سرمای شدید هستند. سنجاب زمینی قطب شمال می‌تواند دمای مرکزی بدن خود را حتی تا زیر نقطه انجماد آب پایین بیاورد بدون آن که مایعات بدنش یخ بزند. آن‌ها بخش عمده‌ای از سال (گاه تا هفت یا هشت ماه) را در خواب عمیق سپری می‌کنند.

جوجه‌تیغی‌ها

جوجه‌تیغی‌های اروپایی نمونه بارز خواب زمستانی در میان پستانداران حشره‌خوار کوچک هستند. با سرد شدن هوا، جوجه‌تیغی لانه‌ای محکم از برگ‌های خشک، شاخه‌های کوچک و علف‌ها زیر الوارها یا بوته‌ها می‌سازد. جانور خود را به شکل یک گلوله خاردار و فشرده درمی‌آورد تا کمترین میزان تبادل حرارتی را با محیط داشته باشد. ضربان قلب جوجه‌تیغی از حدود ۱۹۰ بار در دقیقه به حدود ۲۰ بار کاهش می‌یابد. با این حال اگر دمای لانه بیش از حد مجاز افت کند، بدن او به شکلی خودکار هشداری شیمیایی ترشح می‌کند تا جانور لحظه‌ای بیدار شده و جای خود را گرم‌تر کند.

راسوهای بدبو یا اسکانک‌ها

اسکانک‌ها نیز وضعیتی مشابه خرس‌ها یا رخوت ملایم دارند. آن‌ها در طول فصل سرما فعالیت‌های خود را به شدت کاهش می‌دهند و زمان زیادی را در لانه‌های زیرزمینی سپری می‌کنند. برای صرفه‌جویی در مصرف انرژی و حفظ گرما، چندین راسوی ماده اغلب در یک لانه مشترک جمع می‌شوند تا از حرارت بدن یکدیگر بهره ببرند. آن‌ها ممکن است خواب‌های زمستانی طولانی داشته باشند، اما خواب آن‌ها به‌اندازه جوندگان کوچک عمیق نیست و در روزهای گرم‌تر زمستان گهگاه از لانه خارج می‌شوند.

حلزون ها

همه حلزون‌ها خواب زمستانی ندارند، اما برخی از آن‌ها در مواجهه با شرایط آب‌وهوایی بسیار نامساعد، وارد دوره‌ای از کم‌تحرکی می‌شوند. این وضعیت فقط به سرما محدود نیست. در هوای بسیار گرم نیز حلزون‌ها ممکن است وارد حالتی به نام «استیواسیون» یا خواب تابستانی شوند.

صدف حلزون مانند یک پناهگاه طبیعی عمل می‌کند. این جانور می‌تواند با ترشح مخاط، دهانه صدف خود را مسدود کند و از این طریق در برابر شرایط نامساعد محیطی محافظت شود. بسته به گونه، این دوره ممکن است چند ماه طول بکشد.

مارها

تقریباً همه مارها نوعی برومیشن را تجربه می‌کنند؛ وضعیتی که گاهی از آن به‌عنوان خواب زمستانی خزندگان خونسرد یاد می‌شود. مدت این دوره به شرایط آب‌وهوایی و منطقه زندگی مار بستگی دارد.

برای مثال، یک مار در ایالت مینه‌سوتا ممکن است چند ماه در وضعیت کم‌تحرکی باقی بماند، در حالی که مارهای جنوب تگزاس ممکن است فقط چند هفته چنین شرایطی را تجربه کنند.

مارها به تغییرات محیطی حساس‌اند و با کوتاه‌شدن طول روز متوجه نزدیک‌شدن زمستان می‌شوند. با این حال، در طول برومیشن کاملاً غیرفعال نیستند و ممکن است گاهی از محل استراحت خود خارج شوند تا آب بنوشند.

قورباغه‌های جنگلی

قورباغه‌های جنگلی از شگفت‌انگیزترین نمونه‌های سازگاری با سرمای شدید هستند. اگر در اواخر زمستان یا اوایل بهار قورباغه‌ای بی‌حرکت پیدا کنید، ممکن است با یکی از همین جانوران روبه‌رو شده باشید که در خواب زمستانی به سر می‌برد.

در طول این دوره، قلب قورباغه جنگلی می‌تواند از تپیدن بازبایستد و حدود ۳۵ تا ۴۵ درصد از بدن آن یخ بزند.

این قورباغه‌ها در طول زمستان چندین بار چرخه یخ‌زدن و ذوب‌شدن را تجربه می‌کنند. با رسیدن بهار و افزایش دما، بدن آن‌ها دوباره گرم می‌شود و فعالیت‌های عادی، از جمله تغذیه و جفت‌گیری، از سر گرفته می‌شود.

در طول خواب زمستانی چه اتفاقی در بدن حیوان می‌افتد؟

حیوانات عمدتاً برای پشت سر گذاشتن زمستان، حفظ انرژی و مقابله با کمبود غذا و آب وارد خواب زمستانی می‌شوند. در این وضعیت که گاهی از آن با عنوان «خواب عمیق» یاد می‌شود، بسیاری از عملکردهای بدن به‌شدت کاهش می‌یابند؛ هرچند این حالت دقیقاً مانند خواب معمولی نیست.

ضربان قلب، سرعت تنفس و فعالیت‌های سوخت‌وساز بدن ممکن است به میزان چشمگیری کاهش پیدا کنند یا در برخی شرایط خاص موقتاً متوقف شوند. دمای بدن نیز پایین می‌آید تا انرژی و کالری کمتری مصرف شود.

البته همه حیواناتی که زمستان را با کاهش فعالیت پشت سر می‌گذارند، دقیقاً یک سازوکار ندارند. خواب زمستانی، رخوت، برومیشن و خواب تابستانی از نظر فیزیولوژیک با یکدیگر تفاوت دارند و هرکدام متناسب با ویژگی‌های گونه و شرایط محیطی عمل می‌کنند.