تندیس «خدای رقصان» بعد از 900 سال از زیر خاک بیرون آمد
دو تندیس برنزی از خدایان هندو، «شیوا و شیواکامی»، در جریان کاوش‌های باستان‌شناختی در شهر تاریخی ناگاپاتینام، در ایالت تامیل نادو در جنوب هند کشف شده‌اند. این دو اثر که قدمتشان به حدود قرن دوازدهم میلادی می‌رسد، در عمق حدود یک‌متری زمین و همراه با پایه‌های اصلی‌شان پیدا شده‌اند. این کشف شواهد تازه‌ای درباره زندگی مذهبی و هنر فلزکاری در دوران دودمان چولا به دست می‌دهد؛ دودمانی که قرن‌ها بر بخش بزرگی از جنوب هند حکومت می‌کرد.
فرادید| راجمُهان آروموگام وزیر ایالت تامیل نادو، در ۳۰ اکتبر خبر این کشف را اعلام کرد و تندیس‌ها را مربوط به پیکر رقصان شیوا و شیواکامی معرفی کرد. به گفته مسئولان باستان‌شناسی، این نخستین بار است که چنین تندیس‌های برنزی‌ای در جریان کاوشی که مستقیماً به دست این اداره انجام شده کشف می‌شوند.
به گزارش فرادید؛ تندیس بزرگ‌تر رقص شیوا را به تصویر می‌کشد و ۱۱۰ سانتی‌متر ارتفاع و ۱۰۰ سانتی‌متر عرض دارد. در این اثر، شیوا در حال اجرای آناندا تاندوا، یا رقص سرور و وجد، دیده می‌شود؛ او چهار دست دارد و یکی از پاهایش را بالا برده است. پای دیگرش بر پیکره‌ای کوچک قرار گرفته که در سنت هندو نماد نادانی است.
تندیس دوم به شیواکامی تعلق دارد؛ چهره‌ای از الهه پارواتی که همسر شیوا به شمار می‌رود. این تندیس ۸۲ سانتی‌متر ارتفاع و ۲۳ سانتی‌متر عرض دارد. پیکره در حالتی با انحنای ملایم ایستاده که «تریبانگا» نامیده می‌شود؛ حالتی که در آن بدن در سه نقطه خمیدگی پیدا می‌کند. هر دو تندیس پایه‌های اصلی خود را حفظ کرده‌اند.
این آثار در جریان برنامه کاوشی کشف شدند که از اوت ۲۰۲۶ آغاز شده بود. هنگام اعلام خبر کشف، شش گمانه کاوش در محوطه ایجاد شده بود. باستان‌شناسان بر اساس سبک هنری، شمایل‌نگاری و کیفیت ساخت، قدمت تندیس‌ها را به‌طور موقت به قرن دوازدهم میلادی نسبت داده‌اند؛ این تاریخ‌گذاری هنوز بر پایه آزمایش‌های آزمایشگاهی انجام نشده است.
معنای رقص کیهانی شیوا
برای درک اهمیت تندیس بزرگ‌تر، باید با مفهوم ناتاراجا آشنا شد. در سنت دینی هندو، ناتاراجا جلوه‌ای از شیوا در مقام رقصنده کیهانی است؛ رقصی که حرکات آن نیروهای آفرینش، پاسداری از جهان و دگرگونی را بازنمایی می‌کنند.
اشیایی که شیوا در دست دارد، بخشی از این نمادپردازی هستند. طبل کوچکی که در یکی از دست‌های او دیده می‌شود، نماد آهنگ و ضرباهنگ آفرینش است و شعله آتش به ویرانی و نوزایی اشاره دارد. دست راست پایینی او حرکتی نمادین برای اطمینان‌بخشی و رفع ترس انجام می‌دهد و پای برافراشته‌اش با رهایی معنوی ارتباط دارد. زیر پای دیگر او پیکره کوچکی به نام آپاسماره قرار گرفته که نماد نادانی است.
شیواکامی نیز پیوند نزدیکی با این جلوه از شیوا دارد. او نماینده الهه پارواتی است و در هنر مذهبی و آیین‌های معبدی جنوب هند، اغلب در کنار ناتاراجا به تصویر کشیده می‌شود. بنابراین، یافتن تندیس‌های این دو ایزد در کنار یکدیگر با سنتی مذهبی دیرپا سازگار است؛ هرچند هنوز مشخص نیست که این آثار در اصل در کجا قرار داشته‌اند و دقیقاً چه کاربردی داشته‌اند.
هنر ساخت تندیس‌های برنزی در دوران فرمانروایی چولا به سطحی بسیار پیشرفته رسید. پیکره‌های خدایان هندو صرفاً اشیایی تزئینی نبودند و بسیاری از آن‌ها برای پرستش ساخته می‌شدند. برخی از این تندیس‌ها را در آیین‌های مذهبی از معابد بیرون می‌آوردند و در دسته‌های تشریفاتی حمل می‌کردند تا تصاویر مقدس از فضای داخلی معابد فراتر بروند. هنوز مشخص نیست که دو تندیس تازه‌کشف‌شده نیز چنین کاربردی داشته‌اند یا نه.
چرا تندیس‌ها را زیر خاک دفن کرده بودند؟
یکی از پرسش‌های اصلی و بی‌پاسخ این است که چرا این تندیس‌ها در زیر زمین قرار داده شده بودند. پروفسور کِی. راجان، مشاور اداره باستان‌شناسی تامیل نادو، احتمال داده است که آثار برای محافظت و نگهداری در مکانی امن دفن شده باشند.
این فرضیه با یکی از پرسش‌های گسترده‌تری ارتباط دارد که پژوهشگران در ناگاپاتینام بررسی می‌کنند: چرا شمار زیادی از اشیای برنزی متعلق به دوران چولا در این منطقه به‌صورت مدفون پیدا شده‌اند؟ کِی. واسانتاکومار، مدیر کاوش‌ها، گفته است که گروه پژوهشی در پی یافتن پاسخی برای همین پرسش است.
وی. سِلواکومار، استاد بازنشسته باستان‌شناسی نیز احتمال داده است که تصاویر و پیکره‌های مذهبی در دوره‌های تهاجم نظامی یا ناامنی پنهان شده باشند.
با این حال، علت دفن این دو تندیس هنوز مشخص نیست. باستان‌شناسان احتمال می‌دهند که آثار برای محافظت در برابر خطرهای ناشی از ناآرامی‌های آن دوران پنهان شده باشند، اما شواهد موجود برای مرتبط دانستن دفن آن‌ها با رویدادی مشخص کافی نیست.
کشف در بندری مهم از دوران چولا
ناگاپاتینام در دوران چولا یکی از مراکز مهم ساحلی بود و جنوب هند را به مسیرهای تجارت دریایی در سراسر خلیج بنگال متصل می‌کرد. بندر پررونق این شهر پذیرای بازرگانان، زائران و فرستادگان سیاسی بود و در کنار آن، کارگاه‌های تولیدی، مراکز مذهبی و اجتماعات تجاری فعالیت می‌کردند.
ارتباطات این شهر تا پادشاهی سری‌ویجایا در جنوب شرق آسیا امتداد داشت. در اوایل قرن یازدهم میلادی، یکی از فرمانروایان سری‌ویجایا صومعه‌ای بودایی در ناگاپاتینام بنا کرد که از حمایت راجاراجا اول، پادشاه چولا، برخوردار بود.
صدها تندیس برنزی بودایی نیز در این منطقه کشف شده‌اند؛ آثاری که نشان می‌دهند سنت‌های مذهبی این بندر به آیین هندو محدود نبوده است. تندیس‌های تازه‌یافته ناتاراجا و شیواکامی نیز بخشی از همین تاریخ گسترده و چندلایه زندگی مذهبی در شهر به شمار می‌روند.
هر دو تندیس برنزی برای انجام اقدامات حفاظتی و تثبیت شیمیایی به شهر چنای منتقل شده‌اند. پژوهشگران همچنین قصد دارند با انجام آزمایش‌های متالورژیکی، مواد به‌کاررفته در ساخت آن‌ها را بررسی کنند.
