ستارهشناسان برای نخستین بار ناپدید شدن یک سیاره غولپیکر را مشاهده کردند
این سیاره با نام TOI-2535 b مدتی رفتار عجیبی نشان میداد. هر بار که از مقابل ستارهاش عبور میکرد، پدیدهای که ستارهشناسان آن را گذر مینامند، تا شش ساعت زودتر یا دیرتر از زمان پیشبینیشده ظاهر میشد. علاوه بر این، مدت این عبورها کوتاهتر و نور ناشی از آنها کمفروغتر میشد.
تلسکوپ ناسا به مدت هفت سال سیارهای به بزرگی مشتری را زیر نظر داشت که بارها از مقابل ستاره میزبانش عبور میکرد؛ اما سرانجام روزی رسید که دیگر اثری از آن دیده نشد.
این سیاره با نام TOI-2535 b مدتی رفتار عجیبی نشان میداد. هر بار که از مقابل ستارهاش عبور میکرد، پدیدهای که ستارهشناسان آن را گذر مینامند، تا شش ساعت زودتر یا دیرتر از زمان پیشبینیشده ظاهر میشد. علاوه بر این، مدت این عبورها کوتاهتر و نور ناشی از آنها کمفروغتر میشد.
سرانجام در اوایل سال جاری، سیاره دیگر در دادههای تلسکوپ ظاهر نشد.
چرا سیاره ناپدید شد؟
ستارهشناسان میدانستند که یک سیاره فراخورشیدی ممکن است بهتدریج از محدوده دید خارج شود، اما تصور میکردند چنین اتفاقی به چند دهه یا حتی چند قرن زمان نیاز داشته باشد. به همین دلیل، مشاهده این رویداد برای آنها بسیار غافلگیرکننده بود.
ساموئل یی، پژوهشگر پسادکتری دانشگاه کالیفرنیا در لسآنجلس و نویسنده این مطالعه، در بیانیهای گفت:
مدار سیاره با چنان سرعتی در حال تغییر زاویه است که هنگام رصد ما، گذر آن از مقابل ستاره ناپدید شد.
این یافتهها، شدیدترین نمونه شناختهشده از تأثیر متقابل دو سیاره بر مدار یکدیگر را نشان میدهند. همچنین سرنخ کمنظیری درباره چگونگی نزدیک شدن سیارات غولپیکر به ستارههای میزبانشان در اختیار دانشمندان قرار میدهند.

پژوهشگران معتقدند بیشتر سیارات غولپیکری که در فاصله بسیار کمی از ستاره خود قرار دارند، از مسیرهای خشونتآمیزی به آنجا رسیدهاند. برای مثال، برخورد یا رویارویی نزدیک با جرم دیگری ممکن است آنها را وارد مداری کشیده کرده باشد و سپس گرانش ستاره بهتدریج آنها را به سمت خود کشانده باشد. با این حال، بر اساس مقاله تازهای که در نشریه آستروفیزیکال ژورنال لترز منتشر شده، این جفت سیاره احتمالاً مسیر آرامتری را طی کردهاند و بهتدریج در کنار یکدیگر به سمت ستاره حرکت کردهاند.
سیاره TOI-2535 b در فاصله حدود هزار سال نوری از زمین قرار دارد و در دسته مشتریهای داغ جای میگیرد. این سیارات غولهای گازی هستند که آنقدر به ستاره میزبان خود نزدیکاند که یک دور کامل گردش به دور آن را تقریباً در هشت روز انجام میدهند. برای مقایسه، عطارد، نزدیکترین سیاره منظومه شمسی به خورشید، برای تکمیل یک دور گردش به ۸۸ روز زمان نیاز دارد.
البته تلسکوپ تس ناسا، مخفف ماهواره نقشهبردار فراخورشیدی گذری، هرگز خود سیاره را بهطور مستقیم مشاهده نکرد. این تلسکوپ با ثبت کاهش بسیار جزئی نور ستاره هنگام عبور سیاره از مقابل آن، وجود سیاره را تشخیص میدهد. اما سرانجام دیگر نتوانست این تغییرات نوری را ثبت کند.
با این حال، سیارات معمولاً بیدلیل از میدان دید ناپدید نمیشوند و ستارهشناسان میدانستند که اتفاق دیگری در جریان قرار دارد.
دادههای مربوط به گذرهای کمنور نشان میدادند مسیر سیاره بهتدریج از مرکز قرص ستاره به سمت لبه آن جابهجا شده تا جایی که دیگر امکان ردیابیاش وجود نداشته باشد. این سیاره همچنان به دور ستاره خود میچرخد، اما از دید زمین، اکنون از بالای ستاره یا پایین آن عبور میکند.
اریک پتیگورا، اخترفیزیکدان دانشگاه کالیفرنیا در لسآنجلس و یکی از نویسندگان پژوهش، این پدیده را با خورشیدگرفتگی و ماهگرفتگی مقایسه میکند. او گفت:
اگر مدار ماه به دور زمین کاملاً با مدار زمین به دور خورشید همراستا بود، هر ماه شاهد یک خورشیدگرفتگی یا ماهگرفتگی بودیم. اما چون مدار ماه انحراف دارد، این گرفتگیها بهندرت رخ میدهند. انحراف مدار ماه یادگاری از شکلگیری خشونتآمیز آن در پی برخورد با زمین اولیه به شمار میرود.
سیاره دوم؛ عامل تغییر مدار
این موضوع پرسش مهمتری را مطرح کرد: چه چیزی مدار TOI-2535 b را از حالت عادی خارج کرده است؟
پاسخ را میشد در زمانبندی عبورهای آن پیدا کرد. سیارهای که بهتنهایی به دور ستارهاش میچرخد، باید در فواصل زمانی منظم از مقابل آن عبور کند. اما زودتر یا دیرتر رسیدن TOI-2535 b نشان میداد که جرمی پنهان با نیروی گرانشی خود بر آن تأثیر میگذارد.

پژوهشگران سرنخهای مربوط به زمانبندی گذرها را با اندازهگیری لرزش ستاره ترکیب کردند؛ لرزشی که بر اثر کشش گرانشی سیارات ایجاد میشود. تمام شواهد به وجود سیاره دومی در نزدیکی آن اشاره داشتند؛ جرمی که احتمالاً دستکم به اندازه زحل جرم دارد و آن هم در مداری متمایل حرکت میکند.
هنوز هیچکس این سیاره دوم را مستقیماً ندیده است. دلیل این موضوع نیز مشابه ناپدید شدن TOI-2535 b به نظر میرسد. مدار متمایل آن باعث میشود از دید تلسکوپ فضایی ما، از بالای ستاره یا پایین آن عبور کند و هیچگاه نور ستاره را مسدود نکند تا تلسکوپ تس بتواند آن را تشخیص دهد. با این حال، ستارهشناسان از وجود این جرم اطمینان دارند، زیرا کشش گرانشی آن تأثیر چشمگیری بر TOI-2535 b میگذارد.
این دو سیاره همچنان بر یکدیگر نیروی گرانشی وارد میکنند و مدارهایشان بهآرامی مانند فرفرههای در حال چرخش دچار نوسان میشود. پژوهشگران انتظار دارند TOI-2535 b طی ۳۰ تا ۵۰ سال آینده دوباره وارد میدان دید شود. احتمال دارد سیاره پنهان همسایه زودتر از آن قابل مشاهده باشد.
سرنخی درباره گذشته منظومه
این جفت سیاره، اطلاعاتی درباره گذشته منظومه خود نیز در اختیار دانشمندان قرار میدهد. ستارهشناسان تاکنون صدها مشتری داغ شناسایی کردهاند، اما این سیارات بهندرت همسایهای پرجرم در فاصله نزدیک دارند که بتواند بر مدارشان تأثیر بگذارد.
بر اساس نتایج پژوهش، یک جابهجایی خشونتآمیز نمیتوانسته دو سیاره غولپیکر را در چنین فاصله نزدیکی از یکدیگر باقی بگذارد. بنابراین، این جفت احتمالاً مسیر تدریجیتری را برای نزدیک شدن به ستاره طی کردهاند.
با این حال، چنین سفری در حالت عادی باید مدار هر دو سیاره را تقریباً همسطح باقی میگذاشت. پس عاملی در مرحلهای بعدی باید باعث انحراف مدارهای آنها شده باشد؛ عاملی که تیم پژوهشی هنوز نتوانسته آن را شناسایی کند. این منظومه ستارهای شاید نمونهای نادر از شیوه شکلگیری و تحول سیارات را آشکار کند.
رسیدن به این کشف به صبر و رصد طولانیمدت نیاز داشت. چهار سال نخست دادههای تلسکوپ تس برای شناسایی مطمئن این تغییرات کافی نبود. پژوهشگران انتظار دارند با ادامه فعالیت تلسکوپ، سیارات بیشتری را پیدا کنند که بهتدریج از میدان دید خارج میشوند و دوباره به آن بازمیگردند.
یی در پایان گفت:
ما معمولاً جهان را مانند یک ساعت دقیق تصور میکنیم که همهچیز در آن منظم و قابل پیشبینی پیش میرود، اما واقعیت چنین نیست.
منبع: دیجینوی