عکس| تپه تاریخی «انوج» در ملایر؛ روایتگر هزاران سال تاریخ و تمدن
تپه تاریخی «انوج» در شهرستان ملایر بر دامان دشتی که بادهای زاگرس قرنهاست آن را نوازش میکنند، محکم ایستاده است؛ تپهای که خاک آن، حافظه هزاران ساله این سرزمین را در سینه نهفته و هر لایهاش، ورقی از کتاب کهن تمدن است.
در دل تپه انوج گویی زمان ایستاده و خشتهای خام و سفالهای شکسته، زمزمه زندگی مردمانی را بازمیگویند که روزگاری در همین نقطه، نان پختند، بذر کاشتند و کودکانشان را در آغوش خاک سپردند.
کاوشهای باستانشناسی، پرده از توالی شگفتانگیز فرهنگها برداشته است؛ از مسوسنگ میانی و جدید گرفته تا مفرغ قدیم و میانی و جدید، عصر آهن، اشکانی، ایلخانی و قاجار، گویی هر دوره، نقشی تازه بر بومِ این تپه زده و ردّی از خود برجای گذاشته است.
در مجاورت آن دستکندِ زیرزمینی انوج چون رازخانهای در دل زمین با اتاقها و راهروهای پیچدرپیچ در عمق سه تا پنج متری، گواهی بر هوشمندی و خلاقیت مردمانی است که در هزاره اول پیش از میلاد و دورههای اسلامی، این فضای زیرزمینی را برای ذخیرهسازی و تدفین ساخته و پرداختهاند.
این تپه که در ۲۴ اسفند ۱۳۵۳ با شماره ۱۰۳۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و در تیرماه ۱۴۰۴ مجموعه دستکند آن نیز بهطور رسمی در فهرست آثار ملی جای گرفت، نهتنها یک محوطه باستانی، بلکه روایتگر پیوند ناگسستنی انسان و این سرزمین کهن در گذر هزارههاست؛ جایی که خاک، سخن میگوید و سکوت، تاریخ را فریاد میزند.
تپه تاریخی انوج، که در نزدیکی روستایی به همین نام در شهرستان ملایر قرار دارد و با نام محلی «قلعه بلنده» نیز شناخته میشود، یکی از محوطههای باستانی شاخص در شرق زاگرس مرکزی به شمار میرود که گویی کتابی گشوده از هزاران سال تمدن و استقرار بشری است.

تپه انوج با قدمت هزاره ششم پیش از میلاد
تپه انوج که از هزاره پنجم و ششم پیش از میلاد قدمت دارد، کاوشهای باستانشناسی انجامشده در این محوطه، توالی فرهنگی چشمگیری را آشکار ساخته است؛ دورههایی از مسوسنگ میانی و جدید، مفرغ قدیم، میانی و جدید، عصر آهن ، اشکانی، ایلخانی و قاجاریه، همگی گواهی بر استقرارهای ناپیوسته اما طولانیمدت در این نقطه از ایران زمین هستند.
در دل این تپه و در مجاورت آن، مجموعه دستکند زیرزمینی انوج قرار دارد که با اتاقها، سالنها و راهروهای ارتباطی متعدد در عمق سه تا پنج متری زمین، ساختاری پیچیده و خاص را پدید آورده است؛ فضایی که با توجه به یافتههای سفالی و استخوانهای انسانی، دارای لایههای تاریخی متعلق به هزاره اول پیش از میلاد و دورههای اسلامی است و کاربریهایی چون ذخیرهسازی مواد غذایی و تدفین را نشان میدهد.
این مجموعه ارزشمند در تیرماه ۱۴۰۴ بهطور رسمی در فهرست آثار ملی کشور ثبت شد تا گامی مهم برای حفاظت و معرفی هرچه بهتر آن برداشته شود ، تپه انوج نهتنها از منظر باستانشناسی پتانسیل بالایی برای درک تحولات فرهنگی منطقه دارد، بلکه بهعنوان یک جاذبه تاریخی، روایتگر پیوند ناگسستنی انسان و این سرزمین کهن در گذر هزارههاست.
روستای انوج، از سکونتگاههای کهن منطقه در محدوده مرزی استانهای همدان و لرستان و در نزدیکی شهرهای ملایر، نهاوند و بروجرد واقع شده، این روستا با برخورداری از پیشینه تاریخی غنی، علاوه بر تپه باستانی، بقایای برجها و قلعههای تاریخی و همچنین سازهها و راهروهای زیرزمینی را در خود جای داده که بخشهایی از آنها تاکنون مورد کاوش و بررسی دقیق قرار نگرفتهاند.
تپه باستانی انوج نیز از مهمترین محوطههای تاریخی دشتهای شرقی زاگرس مرکزی به شمار میرود و شواهد باستانشناختی موجود در آن، بیانگر تداوم سکونت و حضور فرهنگهای مختلف در دورههای گوناگون تاریخی است.
از دیگر جاذبههای تاریخی روستای انوج، قلعهای کهن با همین نام است که بر فراز تپهای تاریخی بنا شده و احتمال ارتباط آن با دوره اشکانی مطرح شده است. همچنین وجود راهروها و فضاهای زیرزمینی در زیر بخشهایی از بافت روستا، بر اهمیت تاریخی و باستانشناختی این منطقه افزوده است.
تپه تاریخی انوج، با ظرفیتهای ارزشمند پژوهشی، تاریخی و گردشگری، یکی از میراثهای کمتر شناختهشده شهرستان ملایر محسوب میشود که حفاظت، معرفی و انجام مطالعات باستانشناسی بیشتر در آن میتواند نقش مهمی در شناخت تاریخ و تمدن منطقه و توسعه گردشگری فرهنگی ایفا کند.

نصب دو برج نوری در محوطه باستانی تپه ارگ انوج
رییس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ملایر در گفت و گو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: حفظ و حراست از بناهای تاریخی یکی از وظایف مهم ماست و اقدامات شاخصی در این زمینه صورت گرفته است.
«ابراهیم جلیلی» افزود: در راستای توسعه زیرساختهای گردشگری و با هدف افزایش امنیت، رفاه حال گردشگران و مسافران، همچنین فراهم آوردن شرایط مناسب برای بازدید در ساعات شبانه، دو برج نوری توسط دهیاری روستای انوج در محوطه باستانی تپه ارگ این روستا نصب و راهاندازی شد.
وی ادامه داد: این اقدام ارزشمند، گامی مهم در جهت معرفی هرچه بهتر ظرفیتهای تاریخی و طبیعی منطقه و توسعه گردشگری پایدار در شهرستان ملایر محسوب میشود.
رییس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ملایر بیان کرد: قلعه باستانی انوج یکی از آثار باستانی برجسته در استان همدان در بخش سفیدکوه ملایر است که در روستای انوج و بر فراز تپهای در حدود ۳۵ کیلومتری جنوبغرب ملایر قرار دارد.
جلیلی یادآور شد: این قلعه باستانی که از خشت و گل ساخته شده، یادگاری ارزشمند از تمدنهای اولیه فلات ایران به شمار میآید و باستانشناسان قدمت آن را تا حدود هشت هزار سال پیش تخمین زدهاند.
تپه انوج؛ ظرفیت پایدار گردشگری ملایر
وی ادامه داد: موقعیت استراتژیک قلعه بر روی تپه باعث شده که بر دشتهای اطراف دید کامل و از نظر دفاعی در برابر حملات احتمالی مقاوم باشد. همین ویژگیها نشان میدهد که قلعه انوج، روزگاری یکی از مراکز مهم سکونت و حکومت در ناحیه جنوب همدان بوده است.
به گفته وی؛ از مهمترین ویژگیهای معماری این بنای کهن، استفاده از خشت خام، گل و مصالح بومی منطقه در ساخت دیوارها و فضاهای داخلی است. ضخامت دیوارها در برخی نقاط، تا چند متر میرسد که نشاندهنده هدف تدافعی و استحکام سازه است، در اطراف این قلعه، مجموعهای از تونلها و غارهای دستکَند کشف شده که به نظر میرسد در گذشته بهعنوان راههای مخفی یا پناهگاه اضطراری مورد استفاده قرار میگرفتهاند.
جلیلی گفت: این تونلها که بخشهایی از آنها هنوز قابل مشاهده است، ارتباط قلعه را با نقاط اطراف یا منابع آب زیرزمینی برقرار میکردهاند و هنگام خطر راهی امن برای خروج ساکنان فراهم میساختند.
وی اضافه کرد: قلعه انوج با وجود سادگی ساختار خود، دربردارنده لایههای تاریخی بسیار مهمی از دوران پیش از تاریخ تا قرون اسلامی است و این اثر از منظر تاریخی، فرهنگی و باستانشناسی اهمیت ویژهای دارد و هر ساله مورد توجه پژوهشگران، گردشگران و علاقهمندان به تاریخ کهن ایران قرار میگیرد.
به گزارش ایرنا؛ تاکنون بیش از ۳۴۰ اثر و بنای تاریخی در شهرستان ملایر شناسایی شده که بیش از ۲۴۰ اثر در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.
منبع: ایرنا