کشف «ملکۀ مورچه» 16 میلیون‌ساله در یک قطعۀ کهربا

فرادید| در مطالعه‌ای به سرپرستی دکتر جانپی‌یِرو فیورِنتینو و همکارانش، گونه‌ای جدید از مورچه با نام هایپوپونرا الکتروکاسیکا (Hypoponera electrocacica) توصیف شده است.

به گزارش فرادید، این گونه به سرده‌ی هایپوپونرا (Hypoponera) تعلق دارد و نخستین گزارش از حضور این سرده در پرونده فسیلی نیم‌کره غربی را نشان می‌دهد؛ موضوعی که حضور دیرینه و مورد تردیدِ این سرده در مایوسین کارائیب را تأیید می‌کند. 

سرده‌ی هایپوپونرا

سرده‌ی گسترده و فراوان هایپوپونرا شامل بیش از ۱۵۰ گونه‌ی مختلف می‌شود. این گونه‌ها در سراسر جهان یافت می‌شوند و همواره در محیط‌های گرمسیری و نیمه‌گرمسیری زندگی می‌کنند و در خاک و لایه‌های برگ‌ریز سکونت دارند. کلنی آن‌ها می‌تواند به کوچکی یک یا دو دوجین کارگر یا به بزرگی ۱۵۰۰ عضو باشد. 

به گفته‌ی دکتر فیورنتینو: «هایپوپونرا سرده‌ای بسیار بزرگ از مورچه‌هاست که به‌خوبی مطالعه نشده. برای مدت طولانی، این نام به‌نوعی عنوانی کلی محسوب می‌شد که تعداد زیادی گونه با خویشاوندان نزدیکِ ناشناخته را در بر می‌گرفت. در نتیجه، ما روابط تکاملی نمایندگان امروزی آن را به‌خوبی درک نکرده‌ایم، بنابراین مرتبط ساختن این فسیل با هر دودمان مدرنی بسیار چالش‌برانگیز است.» 

به همین دلیل، این سرده در بیشتر موارد فاقد ویژگی‌های برجسته و شاخص است؛ از این‌رو شناسایی آن همواره نه بر پایه نشانه‌های مشخص و متمایز، بلکه بیشتر از طریق کنار گذاشتن سایر گزینه‌ها انجام می‌شود. به گفته‌ی جِی. لانجینو حشره‌شناس، نبود تمایز آشکار در این سرده آن را بسیار شبیه یک سیب‌زمینی می‌کند: «اگر زیرخانواده‌ی پانِرینای (Ponerinae) را به بازی آقای سیب‌زمینی تشبیه کنیم، هایپوپونرا خودِ سیب‌زمینی است.» (منظور اینست که میان اعضای این زیرخانواده، Hypoponera فاقد ویژگی‌های متمایز و افزوده‌های شاخص است و صرفاً هسته‌ی ساده و بی‌ویژگیِ مجموعه را تشکیل می‌دهد.)

گرفتار در کهربا

دکتر فیورنتینو توضیح می‌دهد: «جمهوری دومینیکن ذخایر جنگل‌هایی صمغ‌دار با قدمت چند صد تا چند هزار سال و رزین‌های کاملاً فسیل‌شده (کهربا) با قدمت حدود ۱۶ میلیون سال تولید می‌کنند. این نمونه‌ی خاص از معادن کهربای شمالی در استان سانتیاگو به دست آمده است.» 

فسیل هایپوپونرا که هایپوپونرا الکتروکاسیکا نام‌گذاری شده، نخستین نمونه شناخته‌شده از نیم‌کره غربی است. تنها نمونه‌ی دیگر، هایپوپونرا اِتِیویا (Hypoponera atavia) است که سال ۱۸۶۸ شناسایی و سال ۲۰۰۲ بازطبقه‌بندی شد و در کهربای بالتیک حفظ شده بود. 

به گفته‌ی دکتر فیورنتینو، این فسیل یک ملکه‌ی بالدار است، به این معنا که مورچه به گروه تولیدمثلی تعلق دارد. از آنجا که مورچه‌های کارگر بیش از همه مطالعه شده‌اند، این ملکه‌ی فسیلی دارای ویژگی‌های ریخت‌شناختی بسیاری است که ارتباط دادن آن با مورچه‌های امروزی را دشوار می‌کند، مگر آنکه از گروه‌های تولیدمثلی گونه‌های مدرن نیز در اختیار داشته باشیم. 

با وجود این، این فسیل دو نکته‌ی مهم را برجسته می‌کند: نخست اینکه هایپوپونرا دست‌کم از ۱۶ میلیون سال پیش در کارائیب حضور داشته است. دوم اینکه آن‌ها شباهت بسیار زیادی به گونه‌های امروزی داشته‌اند. 

تا زمانی که بازنگری جامعی از تاریخچه تکاملی هایپوپونرا انجام نشود، این فسیل ممکن است کاربرد محدودی داشته باشد، اما اکنون توصیف شده و آماده است تا با افزایش دانش درباره‌ی این سرده، به تکمیل قطعات پازل کمک کند. 

دکتر فیورنتینو توضیح داده که یکی از دلایلی که با وجود فراوانی و پراکندگی گسترده‌ی امروزی، هایپوپونرا در پرونده فسیلی کمتر نمایان است، ممکن است به سوگیری در فرایند فسیل‌شدن مربوط باشد. 

آنچه در کهربا فسیل می‌شود می‌تواند به‌شدت تحت تأثیر سوگیری‌های حفاظتی باشد. به‌ویژه این باور وجود دارد که کهربا تمایل بیشتری به حفظ گونه‌های «درخت‌زی» دارد. در واقع، بیشتر دودمان‌های مورچه‌ای که در کهربای دومینیکن به‌خوبی نمایان هستند، گونه‌های درخت‌زی از سرده‌های سودومیرمکس، سفالوت‌ها و آزتکا هستند. در مقابل، هایپوپونرا مورچه‌ای بسیار کوچک و ساکن «لایه‌های برگ‌ریز» (لایه‌ی برگ‌های پوسیده) است. 

در حالی که این موضوع یافتن آن‌ها را با روش‌های مدرنِ مطالعه‌ی کف جنگل بسیار آسان می‌کند، احتمال گرفتار شدن یک مورچه‌ی کوچکِ ساکن لایه‌های برگ‌ریز در رزین درخت بسیار اندک است. به همین دلیل، یافتن این دودمان‌های کوچکِ ساکن برگ‌ریزه یا حتی زیرزمینی در کهربا بسیار جذاب است. این کشفیات به بازنگری در درک ما از نحوه سازمان‌یافتگی جامعه‌ی دیرینه‌زیستی و نوع تنوعی که ۱۶ میلیون سال پیش وجود داشته، کمک می‌کنند.

مترجم: زهرا ذوالقدر