پدیدۀ عجیب «آشناپنداری» چیست و چه زمانی اتفاق میافتد؟
ذهن انسان، پیچیدهترین ساختار در جهان شناخته شده و گاهی این سیستم پیچیده دچار «گلیچ» یا اختلالات لحظهای میشود. پدیده ژامه وو با تمام عجیب و غریب بودنش به ما یادآوری میکند که ادراک ما از واقعیت چقدر شکننده و وابسته به کارکرد صحیح نورونهاست.
فرادید| آیا تابهحال برایتان پیش آمده که به چهرهی صمیمیترین دوست یا حتی مادرتان نگاه کنید و برای کسری از ثانیه، حس کنید انگار دارید به یک غریبه نگاه میکنید؟ یا شاید در حال نوشتن یک کلمه بسیار ساده مانند«در» یا «دیوار» بودهاید و ناگهان احساس کردهاید این کلمه چقدر عجیب است، هیچ معنایی ندارد و انگار اولین بار است آن را میبینید. اگر این تجربههای دلهرهآور را داشتهاید، نترسید. حافظهتان را از دست ندادهاید و دیوانه نشدهاید. شما در حال تجربه پدیدهای روانشناختی به نام ژامه وو (Jamais Vu) هستید.
بسیاری از ما با پدیده «دژاوو» (آشناپنداری) آشنا هستیم؛ حسی که انگار قبلاً اینجا بودهایم. اما ژامه وو، خواهر دوقلو و البته مرموزتر و کمی ترسناکترِ دژاوو است.
ژامه وو چیست؟
ژامه وو واژهای فرانسوی به معنای «هرگز دیده نشده» است. در روانشناسی، این اصطلاح برای توصیف وضعیتی به کار میرود که در آن فرد، شخص، کلمه، مکان یا موقعیتی را که به خوبی میشناسد، ناگهان برایش غریب، جدید و ناآشنا به نظر میرسد. در حالی که دژاوو (Déjà Vu) احساس آشنایی کاذب در موقعیتی جدید است، ژامه وو احساس ناآشنایی کاذب در موقعیتی قدیمی است.
کریس مولین، یکی از برجستهترین پژوهشگران حافظه از دانشگاه لیدز (و اکنون دانشگاه گرنوبل آلپ)، ژامه وو را اینگونه توصیف میکند: «ژامه وو زمانی رخ میدهد که ادراک عینی شما با درک ذهنیتان در تضاد است. میدانید که در اتاق خودتان هستید، اما حسی درونی و قدرتمند فریاد میزند که اینجا غریبه است.»
این تجربه معمولاً بسیار کوتاه است و تنها چند ثانیه طول میکشد، اما شدت حس بیگانگی در آن میتواند فرد را دچار وحشت یا سردرگمی کند.
ریشه علمی ژامه وو
برخلاف دژاوو که تحقیقات زیادی روی آن انجام شده، ژامه وو کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. با این حال، مطالعات جدید، به ویژه تحقیقات پروفسور مولین، پرده از راز این پدیده برداشتهاند.
۱. پدیده اشباع معنایی
اصلیترین توضیح علمی برای ژامه وو، پدیدهای به نام «اشباع معنایی» است. وقتی یک نورون عصبی را بیش از حد و به صورت تکراری تحریک میکنید، آن نورون خسته میشود و موقتاً از کار میافتد. در یک آزمایش مشهور، مولین از ۹۲ داوطلب خواست کلمه «Door» (در) را ۳۰ بار در یک دقیقه بنویسند. نتیجه شگفتانگیز بود: ۶۸ درصد شرکتکنندگان علائم ژامه وو را گزارش کردند. آنها میگفتند کمکم شک کردند آیا «Door» یک کلمه واقعی است؟! وقتی شما به چهره دوستتان خیره میشوید یا یک کلمه را تکرار میکنید، نورونهای مسئول شناسایی آن چهره یا کلمه، دچار تخلیه انرژی میشوند. مغز شما تصویر را میبیند، اما برچسب معنایی آن را گم میکند.
۲. خستگی مغز و ناهماهنگی
مغز ما مدام در حال تطبیق ورودیهای حسی با حافظه است. ژامه وو ممکن است ناشی از یک تأخیر جزئی در بازیابی اطلاعات از حافظه بلندمدت باشد. این اتفاق زمانی که خسته هستید، کمخوابی دارید یا تحت فشار استرس هستید، بیشتر رخ میدهد. دکتر ورنون نیپ (Vernon Neppe)، عصبروانپزشک که در دهه ۸۰ میلادی تحقیقات گستردهای روی پدیدههای «وو» (Vu) انجام داد، میگوید: «این تجربهها در افراد سالم کاملاً طبیعی هستند. مغز یک ماشین پیچیده است و گاهی چرخدندههای ادراک و حافظه برای لحظهای درگیر نمیشوند.»
آیا میدانستید؟
پدیده ژامه وو در موسیقیدانان و نوازندگان نیز بسیار شایع است. گاهی اوقات، یک نوازنده حرفهای حین اجرای قطعهای که هزاران بار آن را نواخته، ناگهان به نتها نگاه میکند و احساس میکند آنها کاملاً برایش غریبه و بیمعنی هستند. این حالت معمولاً ناشی از خستگی ذهنی و تمرکز بیشازحد روی یک الگوی تکراری است.
چه زمانی ژامه وو خطرناک میشود؟
در بیشتر موارد، ژامه وو یک پدیده بیخطر و ناشی از خستگی ذهن است. اما در موارد نادر میتواند نشانهای از یک مشکل نورولوژیک باشد:
ارتباط با صرع لوب گیجگاهی
تحقیقات پزشکی نشان میدهد بین ژامه وو و صرع لوب گیجگاهی ارتباطی وجود دارد. بیمارانی که دچار تشنج در این ناحیه از مغز میشوند (که مسئول حافظه و ادراک است)، ممکن است قبل از شروع تشنج، هالهای (Aura) را تجربه کنند که شامل حس شدید ژامه وو میشود. اگر این حس را به ندرت تجربه میکنید، جای نگرانی نیست. اما اگر:
- این حس مدام تکرار میشود؛
- با سردردهای شدید، بوهای عجیب یا حرکات غیرارادی بدن همراه است؛
- با دورههای فراموشی همراه میشود:
حتماً باید با یک متخصص مغز و اعصاب مشورت کنید.
ارتباط با اختلالات اضطرابی و مسخ واقعیت
افرادی که دچار اضطراب شدید یا اختلال «مسخ واقعیت/مسخ شخصیت» هستند نیز ممکن است مدام احساس کنند محیط اطرافشان یا حتی چهره خودشان در آینه غریبه است. در این حالت، ژامه وو مکانیزم دفاعی مغز برای فاصله گرفتن از واقعیتِ استرسزا است.
راهکارهایی برای مدیریت و کنار آمدن با ژامه وو
اگر این تجربه شما را میترساند، راهکارهای زیر به شما کمک میکند کنترل خود را بازیابید:
- آرامش خود را حفظ کنید: اولین واکنش معمولاً وحشت است («وای دارم آلزایمر میگیرم»). به خودتان یادآوری کنید این فقط یک خطای پردازشی موقت در مغز است، مثل سکسکه اما برای ذهن.
- استراحت کنید: از آنجا که خستگی عامل اصلی است، تجربه ژامه وو اغلب هشداری از سمت بدن است که میگوید: «من نیاز به خواب دارم.»
- تغییر تمرکز: اگر روی یک کلمه گیر کردهاید و برایتان عجیب شده، دست از تکرار آن بردارید. به چیز دیگری نگاه کنید، یک لیوان آب بخورید یا موقعیت خود را تغییر دهید تا مغز ریست شود.
- یادداشتبرداری: زمانهایی که این حس به سراغتان میآید را یادداشت کنید. آیا وقتی گرسنهاید اتفاق میافتد؟ وقتی کمخوابید؟ پیدا کردن الگوها به کاهش ترس شما کمک میکند.
منبع: چطور
