تصاویر| ۱۰ افسانه تاریخی که سینما آن‌ها را باورپذیر کرد: از کلاه وایکینگ تا گنج دزدان دریایی

سینما یکی از قدرتمندترین رسانه‌های تاریخ‌سازی است. وقتی یک فیلم تاریخی با طراحی صحنه‌ی چشم‌نواز، موسیقی حماسی و بازیگران محبوب ساخته می‌شود، بسیاری از مخاطبان تصویری را که روی پرده می‌بینند، به‌عنوان واقعیت تاریخی می‌پذیرند.

مشکل اینجاست که بخشی از این تصویرها نه از دل اسناد و کاوش‌های باستان‌شناسی، بلکه از ادبیات عامه، نمایش‌های قرن نوزدهم، کلیشه‌های هالیوودی یا حتی سلیقه‌ی بصری کارگردان بیرون آمده‌اند. به همین دلیل، برخی افسانه‌های تاریخی چنان در ذهن مخاطب جا افتاده‌اند که تشخیص مرز میان واقعیت و تخیل دشوار شده است.

در این مطلب به سراغ ده افسانه‌ی تاریخی می‌رویم که سینما آن‌ها را به ما شناسانده است؛ از کلاه شاخ‌دار وایکینگ‌ها و شمشیر کاتانای سامورایی‌ها گرفته تا دوئل‌های خیابانی غرب وحشی، رکاب‌های فلزی رومی‌ها و زره سنگین شوالیه‌ها.

قصد نداریم فیلم‌های محبوب را از اعتبار بیندازیم، بلکه می‌خواهیم ببینیم سینما چگونه تاریخ را بازسازی می‌کند و کجا میان «روایت سینمایی» و «واقعیت تاریخی» فاصله می‌افتد.

نکته‌ی مهم این است که بسیاری از این کلیشه‌ها کاملاً بی‌ریشه نیستند. بعضی از آن‌ها از نیاز دراماتیک فیلم‌ها به وجود آمده‌اند، بعضی از سنت‌های نمایشی وام گرفته شده‌اند و بعضی دیگر در دوره‌های بعدی به گذشته نسبت داده شده‌اند. در ادامه، هر یک از این ده افسانه را به شکل ساده اما قابل‌فهم بررسی می‌کنیم تا هم تصویر سینمایی آن روشن شود و هم واقعیت تاریخی تا حد امکان دقیق‌تر دیده شود.

۱. وایکینگ‌ها کلاه‌خود شاخ‌دار نمی‌پوشیدند

اگر از بسیاری از مخاطبان بخواهید یک وایکینگ را تصور کنند، احتمالاً جنگجویی ریش‌دار با کلاه‌خودی دارای دو شاخ به ذهنشان می‌رسد. انیمیشن «چگونه اژدهای خود را تربیت کنیم» و بسیاری از تصویرسازی‌های عامه‌پسند دیگر، این کلیشه را تقویت کرده‌اند. با این حال، باستان‌شناسان تا امروز کلاه‌خود شاخ‌داری که واقعاً متعلق به جنگجویان اسکاندیناوی باشد پیدا نکرده‌اند. از نظر کاربردی هم چنین طراحی‌ای منطقی نیست؛ شاخ‌ها می‌توانند به سپر و سلاح گیر کنند یا در نبرد به‌راحتی توسط دشمن گرفته شوند.

ریشه‌ی این تصویر بیشتر به قرن نوزدهم و نقاشی‌های رمانتیک اسکاندیناوی برمی‌گردد. بعدها طراح لباس، کارل امیل داپلر، برای اپرای «حلقه نیبلونگ» ریچارد واگنر کلاه‌خودهای شاخ‌دار ساخت و همین طرح به‌تدریج از صحنه‌ی تئاتر به سینما و فرهنگ عامه راه پیدا کرد. جالب است که سریال «وایکینگ‌ها» که خودش گاهی به دلیل بی‌دقتی تاریخی نقد می‌شود، در این مورد هوشمندانه عمل کرده و از کلاه شاخ‌دار به‌عنوان نمادی تشریفاتی یا نشانه‌ی جایگاه اجتماعی استفاده کرده است، نه تجهیزات جنگی روزمره.

۲. کاتانا سلاح اصلی سامورایی‌ها نبود

در سینما، سامورایی بدون کاتانا تقریباً قابل تصور نیست. از کیانو ریوز در «۴۷ رونین» تا تام کروز در «آخرین سامورایی» و اوما تورمن در «بیل را بکش»، شمشیر بلند ژاپنی به نماد بصری جنگجوی ژاپنی تبدیل شده است. حتی در سینمای ژاپن هم دوئل‌های شمشیری بخشی از جذابیت بصری فیلم‌ها هستند. اما در نبردهای واقعی، سامورایی‌ها بیش از هر چیز بر کمان، نیزه و بعدها سلاح گرم تکیه می‌کردند. کاتانا در بسیاری از دوره‌ها یک سلاح پشتیبان یا نشانه‌ی منزلت بود، نه ابزار اصلی میدان جنگ.

با گسترش سلاح گرم در قرن شانزدهم، تفنگ‌های شکاری به یکی از اجزای مهم ارتش ژاپن تبدیل شدند. در فیلم «هفت سامورایی» آکیرا کوروساوا هم می‌توان ردپای این واقعیت را دید. با این حال، تصویر آشنای سامورایی از ناکجا یا تخیل نیامده است: در دوره‌ی صلح‌آمیز ادو، کاتانا و واکیزاشی به نشانه‌های برجسته‌ی جایگاه طبقاتی تبدیل شدند. بنابراین دوئل شمشیری سینمایی، بخشی تماشایی و جذاب از اسطوره‌شناسی سامورایی است، اما نه لزوماً بازتابی دقیق از اولویت‌های جنگی آن دوره.

۳. گلادیاتورها در هر نبرد تا پای مرگ نمی‌جنگیدند

در فیلم‌هایی مثل «گلادیاتور» ریدلی اسکات، نبرد گلادیاتوری معمولاً با خون، مرگ و تصمیم تماشاگران همراه است. رویارویی پایانی ماکسیموس و کومودوس چنان کششی دارد که مخاطب تقریباً مرگ یکی از دو طرف را حتمی می‌داند. این تصویر برای درام سینمایی عالی است، اما در واقعیت، گلادیاتورها سرمایه‌ی ارزشمندی برای برگزارکنندگان محسوب می‌شدند. آن‌ها آموزش می‌دیدند، بر اساس مهارت انتخاب می‌شدند و قرار بود نمایشی طولانی و هیجان‌انگیز ارائه دهند، نه اینکه در هر شکست کشته شوند.

کشتن گلادیاتور پس از هر باخت از نظر اقتصادی هم منطقی نبود؛ صاحب برده می‌توانست از برگزارکنندگان غرامت بخواهد. البته در برخی نبردها و نمایش‌ها مرگ رخ می‌داد، اما این قاعده‌ی همیشگی نبود. بخشی از خشونت‌های مرگبار میدان به اعدام مجرمان، نبرد با حیوانات وحشی یا بازسازی صحنه‌های اساطیری مربوط می‌شد. با گذشت زمان، این شکل‌های مختلف سرگرمی با هم آمیختند و در ذهن مخاطب به گلادیاتوری تبدیل شدند که ظاهراً همیشه تا آخرین نفس می‌جنگد.

۴. یونان و روم باستان یکدست سفید نبودند

سینما اغلب یونان و روم باستان را با سنگ مرمر سفید، لباس‌های بژ و فضایی تک‌رنگ به تصویر می‌کشد. فیلم‌هایی مثل «تروا» و بسیاری از روایت‌های تاریخی دیگر، این تصویر را در ذهن مخاطب تثبیت کرده‌اند. اما در واقعیت، معماری و مجسمه‌سازی دوران باستان پر از رنگ بود. معابد با رنگدانه‌های روشن تزئین می‌شدند، مجسمه‌ها رنگ می‌شدند و حتی برخی جزئیات با برنز یا طلا پوشانده می‌شد. رومی‌ها هم که بسیاری از سنت‌های هنری یونانی را وام گرفتند، معابد و بناهای خود را رنگ‌آمیزی می‌کردند.

دلیل جا افتادن کلیشه‌ی «سفیدی باستانی» تا حد زیادی فرسایش رنگ‌ها در گذر زمان است. بسیاری از رنگدانه‌ها محو شدند و سنگ سفید باقی ماند. هنرمندان اروپایی قرن‌های هجدهم و نوزدهم هم با پاک‌کردن بقایای رنگ از مجسمه‌ها، مرمر سفید را به نمادی از زیبایی کلاسیک و فرم ایده‌آل تبدیل کردند. نتیجه این شد که سینما اغلب گذشته‌ای را نشان می‌دهد که تمیز، سفید و آرام است؛ در حالی که شهرهای باستانی واقعی بسیار پررنگ‌تر و شلوغ‌تر بودند.

۵. کابوی‌ها وسط خیابان دوئل نمی‌کردند

وسترن‌ها به ما یاد داده‌اند که حل اختلاف در غرب وحشی با ایستادن در دو طرف خیابان و بیرون کشیدن سریع تپانچه انجام می‌شود. فیلم‌هایی مثل «نیمروز» و «خوب، بد، زشت» این تصویر را به یکی از نمادهای سینمایی تبدیل کرده‌اند. صحنه‌ی معروف قبرستان در «خوب، بد، زشت» چنان سینمایی است که کمتر کسی به واقعی‌بودن آن شک می‌کند. اما در زندگی واقعی، بیشتر درگیری‌های مسلحانه ناگهانی، از فاصله‌ی نزدیک و بدون آیین دوئل رخ می‌دادند.

البته فرهنگ دوئل و دفاع از آبرو در آمریکا وجود داشت، اما نه به آن شکلی که وسترن‌ها نشان می‌دهند. یکی از معروف‌ترین درگیری‌های واقعی در آریزونا رخ داد و در فاصله‌ای کوتاه ده‌ها گلوله شلیک شد. نویسندگان رمان‌های ماجراجویی عامه‌پسند هم تفنگداران را به قهرمانانی جذاب تبدیل کردند و دوئل خیابانی را هم به عنصری ثابت در داستان‌های وسترن تبدیل ساختند. بنابراین، آنچه سینما به‌عنوان قانون غرب وحشی نشان می‌دهد، بیشتر محصول درام و اسطوره‌سازی است تا گزارش دقیق تاریخی.

۶. جادوگران همیشه در آتش سوزانده نمی‌شدند

سوزاندن جادوگران یکی از رایج‌ترین تصویرهایی است که سینما از اعدام جادوگری ارائه می‌دهد. در فیلم «روز خشم» اثر کارل تئودور درایر، صحنه‌ی سوزاندن متهم به جادوگری چنان تأثیرگذار است که کلیشه‌ی اعدام قرون وسطایی را در ذهن مخاطب تثبیت کرده است. سریال «داستان ترسناک آمریکایی» و فیلم‌هایی مثل «هوکوس پوکوس» هم این تصویر را تقویت کرده‌اند. اما در واقعیت، روش اعدام جادوگران به منطقه، نظام حقوقی و نوع اتهام بستگی داشت.

در انگلستان، جادوگری از اواخر قرون وسطی به‌تدریج جرم کیفری محسوب شد و مجازات آن اغلب حلق‌آویز کردن بود. در محاکمات سِیلم در قرن هفدهم، نوزده نفر اعدام شدند و همه‌شان به دار آویخته شدند، نه سوزانده. در برخی مناطق اروپای قاره‌ای، سوزاندن واقعاً رخ می‌داد و دادگاه‌های سکولار نیز در این پرونده‌ها نقش داشتند. تصویر سینمایی معمولاً همه‌ی این تفاوت‌ها را در یک کلیشه‌ی واحد خلاصه می‌کند: جادوگر، آتش و دادگاه تفتیش عقاید. این تصویر ترسناک و مؤثر است، اما از پیچیدگی تاریخی فاصله دارد.

۷. دزدان دریایی به دنبال گنج مدفون نبودند

دزد دریایی سینمایی بدون طوطی روی شانه، نقشه‌ی گنج و صندوقچه‌ی طلا تقریباً وجود ندارد. «دزدان دریایی کارائیب» و شخصیت جک اسپارو این تصویر را به اوج محبوبیت رساندند. اما دزدان دریایی واقعی معمولاً غنایم را بین خدمه تقسیم می‌کردند و تلاش می‌کردند آن را در سریع‌ترین زمان به پول نقد یا کالا تبدیل کنند. پنهان‌کردن گنج در زیر زمین و ساختن نقشه‌ی مرموز، بیشتر یک کلیشه‌ی داستانی است تا رویه‌ی رایج زندگی دریایی.

بخش مهمی از این تصویر از ادبیات ماجراجویی قرن نوزدهم آمده است، به‌ویژه «جزیره گنج» رابرت لویی استیونسون. طوطی، نقشه با علامت ضربدر و گنج پنهان از همان‌جا به فرهنگ عامه راه پیدا کردند. البته دزدان دریایی خشونت، غارت و زندگی سختی داشتند، اما نه لزوماً به شکلی که فیلم‌ها نشان می‌دهند. سینما از این عناصر یک بسته‌ی سرگرم‌کننده ساخته و آن را چنان تکرار کرده که امروز به بخشی از تصور عمومی از دزدان دریایی تبدیل شده است.

۸. رومی‌ها از رکاب فلزی استفاده نمی‌کردند

یکی از جزئیات کوچک اما مهم در بسیاری از فیلم‌های رومی، رکاب فلزی اسب است. در فیلم‌هایی مثل «گلادیاتور» یا روایت‌های حماسی از روم باستان، سوارکاران اغلب پاهای خود را در رکاب‌هایی می‌گذارند که به نظر می‌رسد بخشی طبیعی از زین رومی هستند. اما رکاب فلزی در اروپا دیرتر رایج شد و روم باستان در دوره‌ی اوج خود چنین تجهیزاتی را به شکلی که در سینما می‌بینیم نمی‌شناخت. سوارکاران رومی بیشتر از زین‌های ویژه با چهار برجک استفاده می‌کردند که به حفظ تعادل کمک می‌کرد.

این جزئیات شاید بی‌اهمیت به نظر برسند، اما برای بازیگران و بدل‌کارها اهمیت زیادی دارد. نشستن روی اسب بدون رکاب، به‌ویژه در صحنه‌های نبرد و حرکت‌های سریع، دشوار و خطرناک است. به همین دلیل، فیلم‌سازان ترجیح می‌دهند از زین و رکاب مدرن استفاده کنند تا ایمنی و کنترل بیشتری داشته باشند. با این حال، از دیدگاه تاریخی، این انتخاب یک ناهنجاری محسوب می‌شود؛ ناهنجاری‌ای که کمتر از کلاه شاخ‌دار وایکینگ‌ها به چشم می‌آید، اما در بازسازی دقیق گذشته اهمیت دارد.

۹. گیوتین ابزار قرون وسطی نبود

در برخی فیلم‌ها و سریال‌های تاریخی، صحنه‌های اعدام در قرون وسطی با گیوتین نمایش داده می‌شود. تصویر تیغه‌ی سنگین و سقوط‌کننده چنان قدرتمند است که بسیاری آن را نماد اعدام در دوره‌های قدیم می‌دانند. اما گیوتین یک اختراع نسبتاً جدید است و به اواخر قرن هجدهم و دوران انقلاب فرانسه مربوط می‌شود. در قرون وسطی، اعدام‌ها معمولاً با تبر، شمشیر، حلق‌آویز کردن یا روش‌های دیگر انجام می‌شد و هر منطقه سنت‌های خودش را داشت.

سینما گاهی همه‌ی دوره‌های تاریخی را در یک تصویر واحد خلاصه می‌کند: قلعه، شمشیر، آتش و گیوتین. این ترکیب از نظر بصری جذاب است، اما از نظر تاریخی نادرست است. حتی در دوران انقلاب فرانسه هم گیوتین به‌عنوان ابزاری برای اعدام «انسانی‌تر» تبلیغ می‌شد، نه صرفاً نمادی از وحشت قرون وسطایی. بنابراین، وقتی در فیلمی قرون‌وسطایی، گیوتین می‌بینیم، احتمالاً با یک ناهنجاری تاریخی روبه‌رو هستیم، نه بازسازی دقیق گذشته.

۱۰. شوالیه‌های زره‌پوش با جرثقیل روی اسب نمی‌رفتند

فیلم‌ها اغلب شوالیه‌های زره‌پوش را موجوداتی سنگین و کند نشان می‌دهند که به‌سختی حرکت می‌کنند و برای سوارشدن بر اسب به جرثقیل نیاز دارند. این تصویر در برخی فیلم‌های طنز و حتی درام‌های تاریخی دیده می‌شود. اما زره‌ی صفحه‌ای کامل، برخلاف ظاهر سنگینش، به‌صورت مفصل‌بندی‌شده ساخته می‌شد و به شوالیه اجازه می‌داد راه برود، بجنگد و سوار اسب شود. زره‌های واقعی معمولاً برای هر فرد اندازه‌سازی می‌شدند و وزنشان تا حدی بین اندام‌ها پخش می‌شد.

البته زره سنگین بود و جنگیدن با آن خسته‌کننده می‌شد، اما شوالیه‌ها موجودات بی‌حرکت و کاملاً وابسته به جرثقیل نبودند. این افسانه احتمالاً از زره‌های نمایشی، لباس‌های تئاتری یا نمایش‌های قرن نوزدهم تقویت شده است. سینما هم چون به دنبال تصویری بصری از «سنگینی قرون وسطی» است، گاهی این کلیشه را تکرار می‌کند. نتیجه این است که واقعیت تاریخی، پیچیده‌تر و جذاب‌تر از تصویر ساده‌شده‌ی فیلم‌هاست.

نتیجه‌گیری

سینما تاریخ را نه به‌عنوان یک سند، بلکه به‌عنوان یک روایت بصری بازسازی می‌کند.

این روایت می‌تواند الهام‌بخش باشد، اما همیشه دقیق نیست. کلاه شاخ‌دار وایکینگ‌ها، کاتانای سامورایی، دوئل‌های خیابانی غرب وحشی و رکاب‌های فلزی رومی‌ها نمونه‌هایی از افسانه‌هایی هستند که به لطف فیلم‌ها به باور عمومی تبدیل شده‌اند. در کنار آن‌ها، تصویر گلادیاتورهایی که همیشه تا پای مرگ می‌جنگند، جادوگرانی که همیشه سوزانده می‌شوند و شوالیه‌هایی که با سنگینی جرثقیل جابه‌جا می‌شوند، نشان می‌دهد که چگونه درام سینمایی می‌تواند بر دقت تاریخی غلبه کند.

با این حال، شناخت این افسانه‌ها به معنای لذت‌نبردن از فیلم‌های تاریخی نیست. بسیاری از این فیلم‌ها آثار هنری مهمی هستند و هدفشان سرگرمی، احساس و روایت است، نه آموزش تاریخ. اما اگر بخواهیم تصویری دقیق‌تر از گذشته داشته باشیم، باید بدانیم که مرز میان «سینما» و «تاریخ» همیشه روشن نیست. گیمفا در ادامه‌ی مسیر خود، به بررسی همین فاصله‌ها میان تصویر و واقعیت ادامه می‌دهد؛ چون گاهی دانستن حقیقت، لذت تماشای فیلم را حتی عمیق‌تر می‌کند.

منبع: گیمفا