چرا رنگ چشم گوزن شمالی در زمستان تغییر میکند؟
گوزنهای شمالی اندام شگفتانگیزی دارند که در تاریکی زمستان تغییر رنگ میدهد؛ تغییری که به آنها کمک میکند دنیای اطرافشان را بهتر ببینند.
فرادید| سال ۲۰۱۳، دانشمندان دریافتند چشمهای گوزن شمالی با تغییر فصلها، رنگ خود را عوض میکنند و به رنگی درمیآیند که بازتابی از رنگ آسمان قطبی است.
به گزارش فرادید، اگر در تابستان، زمانی که روزها طولانی و خورشید درخشان است، به چشمهای یک گوزن شمالی قطبی نگاه کنید، درخشش طلایی و فیروزهای را میبینید که به شما بازمیتابد؛ مشابه بازتاب زمردین چشمهای گربهها در شب. اما در زمستان، زمانی که تاریکی حکمفرماست، چشم گوزن شمالی رفتار ویژهای از خود نشان میدهد: به رنگ آبی عمیق و خیرهکننده درمیآید.
آنچه رخ میدهد یک دگرگونی طبیعی است؛ یک سازگاری ویژه که دانشمندان معتقدند ممکن است مانند «عینک آفتابی» برای گوزن شمالی عمل کند. گوزنهای شمالی در هوای گرگومیش تغذیه میکنند و در زمستان قطب شمال، گرگومیش میتواند بیش از یکسوم روز ادامه داشته باشد و نوری بسیار آبی بر چشمانداز یخی بتاباند.
برای اینکه توانایی گوزن در دیدن گرگهای کمینکرده و گلسنگهای خوراکی کم نشود، دانشمندان بر این باورند که چشمهای این جانور تکامل یافتهاند تا در زمستان نور آبی بیشتری را بازتاب دهند. این تغییر سبب میشود نور کم بار دیگر از شبکیه عبور کند و دادههای بیشتری توسط گیرندههای نوری چشم دریافت شود.
در نتیجه، گوزن شمالی تصویری روشنتر از منظره گرگومیش میبیند (حدود هزار برابر روشنتر)، اما بهای آن کاهش قابلتوجه وضوح تصویر است؛ چیزی شبیه نگاه کردن از پشت شیشه مهگرفته.
مانند بسیاری از پستانداران، گوزنهای شمالی در هر چشم خود لایه بازتابدهندهی نوری به نام tapetum lucidum (تَپِتوم لوسیدم) یا پرده درخشان دارند که پشت شبکیه قرار دارد. با این حال، هیچ پستاندار دیگری شناخته نشده که پرده درخشانی مشابه گوزن شمالی داشته باشد. به نظر میرسد ساختار این لایه به فصل وابسته است.
رابرت فاسبری، چشمپزشک در مقالهای در سال ۲۰۲۲ این موضوع را با تعویض لاستیک مقایسه کرد. او توضیح داد: «در شرایط بسیار سرد، مقداری از باد لاستیکها را خالی میکنید تا اصطکاک روی یخ افزایش یابد. گوزن شمالی هم مقداری از مایع تپتوم خود را خارج میکند تا دید بهتری از محیط اطرافش به دست آورد.»
مقایسه رنگ تپتوم در تابستان و زمستان با نور محیط، زمانی که خورشید قطبی بالای افق و پایین افق قرار دارد
سازوکار دقیق این تغییر ساختاری هنوز بهشکل کامل شناخته نشده، اما پژوهشگران معتقدند این پدیده به مایع موجود در چشم مربوط میشود.
سال ۲۰۲۲، فاسبری و همکارانش تفاوت میان چشمهای گوزنهایی را که در تابستان مرده بودند با آنهایی که در زمستان جان باخته بودند بررسی کردند.
یافتههای آنها از این ایده پشتیبانی میکند که گشاد ماندن مداوم مردمکها در نور کم، تعادل مایع چشم را تحت تأثیر قرار میدهد و احتمالاً موجب تغییرات ساختاری در تپتوم میشود.
متأسفانه، دانشمندان نتوانستند ساختار یک تپتوم واحد را در هر دو فصل مقایسه کنند، اما بر پایه نتایج خود میگویند «روشن است که هر تفاوتی کوچک است.»
این کره چشم گوزن شمالی از وسط بریده شده و لایهای آبی و رنگینتاب را آشکار میکند
پژوهشگران میگویند: «ما هنوز نمیدانیم تغییر ساختاری فصلی در چشم چگونه آغاز میشود و مسیرهای بیوشیمیایی ایجادکننده آن کدامند. با هر سازوکاری که این تغییر فعال شود، بهروشنی باید برگشتپذیر باشد.»
برای حل این معما، ممکن است لازم باشد چشمهای گوزن شمالی در پاییز و بهار هم بررسی شوند تا روشن شود چگونه بهتدریج بین رنگهای زمستانی و تابستانی خود گذار میکنند.
در حال حاضر، چشمهای گوزن شمالی قطبی منحصربهفرد به نظر میرسند؛ با این حال، بسیار محتمل است که پستانداران دیگری هم در شرایط کمنور زندگی کنند و سازگاریهای مشابهی داشته باشند.
مترجم: زهرا ذوالقدر
