پدیده‌ای که شاید هر صدسال یک‌بار رخ دهد / نوروز فقط یک رویداد تقویمی نیست

تقویم هجری شمسی میراثی علمی است که در مقایسه سایر نظام‌های گاه‌شماری با تکیه بر محاسباتی دقیق، فراتر از یک قرارداد اجتماعی، به عنوان دقیق‌ترین ابزار تطبیق زمانِ قراردادی با طبیعت زمین شناخته می‌شود.

تقویم هجری شمسی به عنوان یکی از دقیق‌ترین نظام‌های گاه‌شماری جهان، بر پایه انطباق کامل با پدیده‌های نجومی و چرخه حرکت انتقالی زمین بنا شده است. برخلاف بسیاری از تقویم‌های قراردادی، لحظه آغاز سال در این تقویم، نه یک توافق صرف، بلکه محصول محاسباتی دقیق است.

این دقت محاسباتی که ریشه در اصول تقویم جلالی و اصلاحات دوره‌های بعد دارد، باعث شده است که مرز میان مفاهیم نجومی و تغییرات طبیعت به حداقل برسد. در خبرگزاری خبرآنلاین با کاظم کوکرم، سخنگوی کمیته نجوم آماتوری انجمن نجوم ایران به گفت‌وگو پرداختیم تا به بررسی آن‌چیزی بپردازیم که قرن‌هاست زندگی ما را با تپش‌های طبیعت تنظیم کرده است. 

تقویمی سازگار با طبیعت

کوکرم در ابتدا در پاسخ به این به این پرسش که مهم‌ترین ویژگی تقویم هجری شمسی در مقایسه با سایر نظام‌های گاه‌شماری (مانند تقویم میلادی) چیست و این دقت چگونه حاصل شده است، توضیح می‌دهد:« تقویم هجری شمسی یک ویژگی بسیار مهم دارد و آن این است که با طبیعت سازگار است؛ یعنی با گذشت زمان، شیوه تحویل سال و گاه‌شماری به نحوی است که هیچ‌وقت از طبیعت عقب نمی‌افتد.

این در حالی است که مثلاً در گذشته، در مورد تقویم میلادی ژولینی، دیده بودیم که بعد از یک مدتی کشیش‌ها در قرن شانزدهم متوجه می‌شوند تقویم میلادی از آنچه در طبیعت قرار بوده اتفاق بیفتد قدری دچار عقب‌ماندگی شده و آمدند سیستم کبیسه‌گیری را تغییراتی در آن اعمال کردند.»

به گفته او تقویم هجری شمسی، از آنجایی که ریشه‌ در تقویم جلالی دارد، ویژگی‌های خاص خود را دارد. بعضاً به اشتباه گفته می‌شود که این تقویم همان تقویم جلالی است، اما دقیقاً همان تقویم نیست؛ با اصلاحاتی که در دوره ناصری از طرف میرزا عبدالغفار نجم‌الدوله اتفاق افتاد، این تقویم کاملاً آپدیت و به‌روز شد و تبدیل به آن چیزی شد که تقریباً ما امروزه داریم از آن استفاده می‌کنیم. البته در سال‌های اخیر نیز سعی شده در روش‌های کبیسه‌گیری تقویم هجری شمسی باز هم بهبودهایی حاصل شود.

او می‌گوید:« برخلاف آن چیزی که عموم تصور می‌کنند که ما همیشه هر چهار سال یک‌بار سال کبیسه داریم، در تقویم هجری شمسی در دوره‌های زمانی قابل محاسبه‌ای، گاهی به جای اینکه سال چهارم را کبیسه بگیریم، سال پنجم را کبیسه می‌گیریم. علت این است که بتوانیم طول سال شمسی حقیقی را که لزوماً ۳۶۵ روز و ۶ ساعت نیست و دقیق‌تر آن ۳۶۵ روز و ۵ ساعت و ۴۸ دقیقه و ۴۶ ثانیه است، به درستی محاسبه کنیم. ما به کمک کبیسه‌گیری و دیگر روش‌هایی که در استخراج تقویم هجری شمسی اعمال می‌شود، سعی می‌کنیم آن خرده‌هایی را که در انتها جمع شده و ممکن است تبدیل به یک روز شوند و انطباق با طبیعت را از بین ببرند، محاسبه کنیم تا همیشه انطباق تقویم با طبیعت حفظ بشود.»

به گفته او به همین دلیل است که هر سال، مثلاً حوالی ۲۸ یا ۲۹ اسفند، دیده می‌شود که حال و هوای طبیعت به شیوه یکسانی است؛ درخت‌ها وضعیت مشابهی دارند و به لحاظ دمایی، هر سال این وضعیت تقریباً یکسان است. این‌طور نمی‌شود که مثلاً در اوج سرما یک‌دفعه نوروز را جشن بگیریم، مگر اینکه تغییرات اقلیمیِ یک سالِ به‌خصوص، آن اتفاق را رقم بزند. اما اینکه به مدت ده سال، زمانی نوروز را جشن بگیریم که برف آمده و هوا خیلی سرد شود یک روند نیست؛ در واقع هر سال حال و هوای عید، حال و هوای خاص خودش را دارد و مردم هم خودشان به خوبی این انطباق را حس می‌کنند.

تقویم شمسی و جلالی، یکسان نیستند!

او همچنین در پاسخ به این پرسش که تقویم هجری شمسی امروزی چه تفاوت‌های عمده‌ای با تقویم جلالی دارد؟ توضیح می‌دهد:« تفاوت اصلی تقویم فعلی ما با تقویم جلالی در «مبدأ» آن است. مبدأ تقویم جلالی، به تخت نشستن جلال‌الدین ملک‌شاه سلجوقی است؛ در حالی که مبدأ تقویم هجری شمسی، نوروزِ سال هجرت پیامبر اکرم (ص) از مکه به مدینه است. به عنوان مثال، وقتی می‌گوییم در آستانه سال ۱۴۰۵ هستیم، یعنی ۱۴۰۵ نوروز از سالی که پیامبر از مکه به مدینه هجرت کردند، گذشته است. بنابراین اساس و مبدأ این دو تقویم با هم متفاوت است.»

کوکرم همچنین می‌گوید:«ویژگی و تفاوت دوم، به سیستم «ماه‌شماری» ما برمی‌گردد. در تقویم هجری شمسی، شش ماه اول سال ۳۱ روزه، پنج ماه دوم ۳۰ روزه و اسفندماه در سال‌های عادی ۲۹ روزه است؛ اما در تقویم جلالی ترتیب ماه‌ها به این صورت نیست. علاوه بر این در تقویم جلالی، نام ماه‌ها به صورت برج‌های فلکی یعنی «حمل، ثور، جوزا، سرطان، اسد، سنبله» و به همین ترتیب است؛ در حالی که اسامی ماه‌های تقویم هجری شمسی، برگرفته از ریشه‌های اوستایی و ۱۲ امشاسپندی است که در آموزه‌های زرتشت به آن‌ها اشاره شده است.»

پدیده‌ای که شاید هر صدسال یک‌بار رخ دهد /  نوروز فقط یک رویداد تقویمی نیست

اعتدال بهاری و برابری مدت شب و روز

او در ادامه در پاسخ به این پرسش که اعتدال بهاری چگونه تعریف می‌شود و در این لحظه وضعیت قرارگیری خورشید و محور زمین نسبت به یکدیگر به چه صورت است؟ می‌گوید:« نقطه اعتدال بهاری یک نقطه فرضی در آسمان شب است و آن لحظه‌ای است که خورشید می‌خواهد از نیمکره جنوبی آسمان یک جابجایی ظاهری داشته باشد و به نیمکره شمالی آسمان بیاید.

در این لحظه، خورشید روی آن مسیر ظاهری که طی می‌کند، دقیقاً روی خط استوای سماوی قرار می‌گیرد. ما تمام این موارد را «ظاهری» می‌نامیم؛ زیرا در عالم واقع می‌دانیم این زمین است که به دور خورشید می‌چرخد، اما ما اثر گردش زمین به دور خورشید را به شکل جابجایی ظاهری خورشید در بین ستاره‌های آسمان می‌بینیم. نتیجه این حرکت، رسیدن به خطی است که به آن «دایرة‌البروج» می‌گوییم.»

او ادامه می‌دهد:« آنچه مردم به طور ملموس حس می‌کنند، این است که خورشید درست در وسط آسمان، بین دو قطب شمال و جنوب قرار گرفته است. حاصل این وضعیت، برابری تقریبی مدت شب و روز است که هم در زمان اعتدال بهاری، یکم فروردین‌ماه و هم در اعتدال پاییزی، یکم مهرماه قابل رؤیت است. در این دو زمان، ما تقریباً و نه دقیقاً می‌بینیم که طول شب و روز یکی شده، وضعیت دمایی کاملاً معتدل است و همه چیز در یک وضعیت متوسط قرار گرفته و فصل در حال عوض شدن است. در اعتدال بهاری، خورشید از نیمکره جنوبی آسمان وارد نیمکره شمالی می‌شود و از این لحظه به بعد، نیمکره شمالی زمین رو به گرم شدن می‌رود. در اعتدال پاییزی فرآیند برعکس است؛ خورشید از نیمکره شمالی وارد نیمکره جنوبی آسمان شده و نیمکره جنوبی زمین به سمت گرم شدن حرکت می‌کند.»

کاظم کوکرم در پاسخ به این پرسش تغییرات اقلیمی چه تأثیری بر زمان آغاز بهار و دقت اعتدال بهاری گذاشته است؟ نیز می‌گوید:« پدیده تغییرات اقلیمی که چندین سال است با آن سر و کار داریم، تأثیری بر خودِ لحظه اعتدال بهاری ندارد. اثر اصلی این پدیده تنها در تغییر میانگین دمای کره زمین خلاصه می‌شود. به عنوان مثال، میانگین دمای زمین در ابتدای نوروز نسبت به یک قرن پیش، احتمالاً چیزی نزدیک به نیم تا یک درجه سانتی‌گراد بیشتر شده است؛ اما از نظر موقعیت زمین به لحاظ مداری در گردش به دور خورشید یا از نظر زاویه تابش خورشید به زمین، هیچ تغییر خاصی رخ نداده است.»

او همچنین می‌گوید:« تغییرات اقلیمی بر نوروز اثرگذار نیست، اما بر وضعیت دمایی، شکل‌گیری سیلاب‌ها و طوفان‌ها تأثیر می‌گذارد. تأثیرات این پدیده را باید در طبیعت محلی جستجو کرد. به طوری که ممکن است ما در ایران اثرات تغییرات اقلیمی را به یک شکل شاهد باشیم، در مغولستان به شکلی دیگر و در آمریکای جنوبی به گونه‌ای متفاوت. این موضوع تا حدی به وضعیت اقلیمی هر منطقه، درصد رطوبت هوا، خشکی و ارتفاع از سطح دریا برمی‌گردد که با گرم شدن زمین، اثرات خود را در مناطق مختلف به شیوه‌های گوناگونی نشان می‌دهند؛ اما در این میان، «نوروز» به عنوان یک پدیده نجومی تأثیر خاصی از تغییر اقلیم نمی‌پذیرد.»

نوروز فقط یک واقعه تقویمی نیست

سخنگوی کمیته نجوم آماتوری انجمن نجوم ایران همچنین در پاسخ به این پرسش که آیا پدیده‌ای مشابه نوروز در سیارات دیگر منظومه شمسی نیز رخ می‌دهد؟ توضیح می‌دهد:« اگر فرض کنیم زمانی در سیاره‌ای مثل مریخ ساکن شویم می‌توانیم پدیده‌هایی نظیر اعتدال بهاری و اعتدال پاییزی را برای آن سیاره هم قائل باشیم. اما باید توجه داشت که «نوروز» صرفاً یک پدیده نجومی نیست؛ بلکه پدیده‌ای است که با فرهنگ، سنن و باورهای مردمی که آن را جشن می‌گیرند، آمیخته شده است. بنابراین نوروز تنها یک واقعه تقویمی نیست.»

به گفته کوکرم اگر روزی در آنجا ساکن شویم، می‌توانیم یک سیستم گاه‌شماری را برای سیارات دیگر هم در نظر بگیریم و به نوعی شرایط تقویمی زمین را در آنجا بازتولید کنیم. با این حال او می‌گوید:« تفاوت‌های ساختاری وجود دارد؛ به عنوان مثال در مورد مریخ، هر یک سال مریخی تقریباً دو سال زمینی طول می‌کشد. اگر اشتباه نکنم، مدت یک دور گردش مریخ به دور خورشید حدود ۶۸۷ روز زمینی است. در نتیجه، اگر زمانی انسان‌ها در مریخ ساکن شوند، باید یک سال ۶۸۷ روزه داشته باشند که تقریباً معادل دو برابر سال زمینی ماست. البته تا رسیدن به آن نقطه هنوز راه زیادی باقی مانده است.»

پدیده‌ای که شاید هر صدسال یک‌بار رخ دهد /  نوروز فقط یک رویداد تقویمی نیست

با توجه به این که امسال شاهد تلاقی عید نوروز و عید فطر هستیم؛ کوکرم در پاسخ به این پرسش که این اتفاق از نظر محاسبات تقویمی هر چند سال یک‌بار رخ می‌دهد؟ می‌گوید:«مکانیسم آن به این صورت است که تقویم هجری قمری هر سال تقریباً ده روز نسبت به سال شمسی عقب می‌افتد. بنابراین می‌توان گفت تقریباً هر ۳۵ تا ۳۶ سال یک‌بار، ما شاهد این هم‌زمانی نوروز و عید فطر هستیم. نکته جالب امسال این است که روز یکم فروردین و روز یکم شوال (عید فطر) دقیقاً با هم یکی شده‌اند. گاهی ممکن است مثلاً یکم شوال با دوم فروردین یا ۲۹ اسفند هم‌زمان شود؛ اما اینکه دقیقاً روز اول فروردین با روز اول شوال یکی شود، پدیده‌ای است که شاید هر چند صد سال یک‌بار اتفاق بیفتد. البته این بخش نیاز به محاسبات دقیق‌تر دارد اما به طور کلی نزدیک واقع شدنِ «عید نوروز» و عید فطر، همان چرخه ۳۵ تا ۳۶ ساله است.»

به گفته کاظم کوکرم نکته جالب اینجاست که کسانی که اکنون حدوداً ۳۵ یا ۳۶ ساله هستند، اگر تاریخ تولد خود را چک کنند، احتمالاً متوجه می‌شوند در سالی به دنیا آمده‌اند که عید فطر و عید نوروز بسیار به هم نزدیک بوده‌اند. 

منبع: خبرآنلاین