ماه برای همه، همه برای ماه

در حالی که بشریت وارد یک رقابت فضایی جدید می‌شود، ما به الگویی از اکتشاف نیاز داریم که بر حفاظت و مسئولیت‌پذیری در قبال جهان‌های دیگر تأکید داشته باشد، نه بهره‌کشی از آن‌ها.

در نخستین روز از ماه آوریل، چهار انسان زمین را ترک کردند تا برای نخستین بار در بیش از ۵۰ سال گذشته به دور ماه گردشی داشته باشند. بسیاری از مردم در طول این مأموریت ۱۰ ‌روزه نظاره‌گر خواهند بود. احتمالا پرچم‌ها به اهتزاز درمی‌آیند. واژه «تاریخی» بر زبان‌های زیادی جاری خواهد شد. اما چیزی که تقریبا هیچ‌کس درباره آن صحبت نخواهد کرد، «حفاظت» است.

به نقل از نیچر، بشریت در تعاملات محدود خود با جهان‌های دیگر، کارنامه چندان درخشانی ندارد. بین سال‌های ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۲، فضانوردان برنامه آپولو تعداد ۹۶ کیسه زباله انسانی شامل ادرار، مدفوع و استفراغ را روی سطح ماه رها کردند تا وزن فضاپیما کاهش یابد و ماژول ماه‌نشین بتواند با بار سنگ‌های ماه از سطح آن بلند شود. نخستین عکسی که نیل آرمسترانگ پس از قدم گذاشتن روی ماه گرفت، یکی از همین کیسه‌ها را نشان می‌داد. اکنون اخترزیست‌شناسان می‌خواهند آن‌ها را بازیابی کنند، زیرا نگران آلودگی زیستی احتمالی سطح ماه هستند.

اما چه کسی تصمیم گرفت که رها کردن این زباله‌ها قابل قبول است؟ پیمان فضای ماورای جو که در سال ۱۹۶۷ امضا شد و هنوز هم چارچوب قانونی فعالیت‌های انسانی فراتر از زمین را تعیین می‌کند، تصاحب ملی اجرام آسمانی را ممنوع می‌داند. اما هیچ اشاره‌ای به مسئولیت‌های زیست‌محیطی ندارد و همچنین مشخص نمی‌کند چه کسی باید به نمایندگی از بشریت چنین تصمیم‌هایی بگیرد.

یک «فعال محیط‌زیست فضایی» که بیش از دو دهه است که چارچوب‌های علمی برای درک ظرفیت تحمل مدار زمین یعنی توانایی آن برای پشتیبانی از عملیات و ترافیک ایمن را توسعه داده است، می‌گوید که این پوسته فضایی اطراف سیاره ما به ‌تدریج با زباله‌ها و ماهواره‌های ازکارافتاده پر می‌شود که بقایای جاه‌طلبی بدون پاسخگویی بشر هستند.

او شاهد بوده‌ که با فضا مانند خشکی‌ها و دریاهای زمین رفتار شده است: به‌عنوان مرزی باز که بدون محدودیت بهره‌برداری می‌شود، با حکمرانی‌ که خیلی دیر و تنها پس از وقوع آسیب‌های جبران‌ناپذیر شکل می‌گیرد. ما می‌توانیم و باید درباره ماه انتخاب‌های متفاوتی داشته باشیم.

برنامه آرتمیس فقط بازگشت به ماه نیست. ناسا و شرکای بین‌المللی آن آشکارا درباره پایگاه‌های دائمی در ماه، استخراج منابع و سکونت طولانی‌مدت و همچنین استفاده از ماه به ‌عنوان سکوی پرتابی برای سفر به مریخ صحبت می‌کنند. مدیر ناسا، جرد آیزاکمن، گفته است که سطح ماه برای حدود ۱۰ سال «شبیه یک زباله‌دان» خواهد شد. شرکت‌های خصوصی همین حالا نیز برای استخراج منابع ماه در حال برنامه‌ریزی هستند. دولت‌ها برای تصاحب مناطق استراتژیک با یکدیگر رقابت می‌کنند.

آنچه کمبودش احساس می‌شود، هر گونه بحث جدی درباره این است که «حفاظت از یک جهان دیگر» چه الزامات و مسئولیت‌هایی دارد. ماه تمام معیارهای لازم برای ثبت به‌عنوان مکانی با «ارزش جهانی برجسته» را داراست. زمین‌شناسی باستانی آن یک آرشیو علمی بدون ‌جایگزین است.

دهانه‌های قطب جنوبی ماه که هدف اصلی برنامه آرتمیس هستند حاوی یخ آب‌اند؛ هم به ‌عنوان ثبت‌کننده تاریخ اولیه منظومه شمسی و هم به‌عنوان منبعی که اگر استخراج یا آلوده شود، دیگر قابل بازگردانی نیست. محل‌های فرود آپولو نیز سند فیزیکی نخستین گام‌های بشر فراتر از سیاره خود هستند. چارچوب «میراث جهانی» که توسط  یونسکو ایجاد شده، دقیقاً برای چنین مکان‌هایی طراحی شده است، اما فقط روی زمین.

پیمان آرتمیس که تاکنون توسط ۶۱ کشور از جمله ایالات متحده امضا شده، رفتار مسئولانه در اکتشافات فضایی غیرنظامی را تشویق می‌کند. اما این توافق‌نامه الزام‌آور نیست و قدرت‌های مهم فضایی مانند روسیه و چین آن را امضا نکرده‌اند. این توافق‌ها استانداردهای زیست‌محیطی قابل اجرا تعیین نمی‌کنند. همچنین بدون مشارکت معنادار کشورهای تاریخی مورد بهره‌کشی قرار گرفته، جوامع بومی یا میلیاردها انسانی که برنامه فضایی ندارند، اما آسمان شب را با دیگران شریک‌اند، نوشته شده‌اند.

فضا یک پروژه ملی نیست. ماه متعلق به کشورهایی که توان رسیدن به آن را دارند؛ نیست. مدار زمین متعلق به شرکت‌هایی که توان پر کردن آن را دارند؛ نیست. این‌ها حوزه‌هایی مشترک هستند؛ بخشی از آنچه «پیمان فضای ماورای جو» آن را «متعلق به همه بشریت» می‌نامد. با این حال، تصمیم‌ها همین حالا گرفته می‌شوند بدون رضایت یا مشارکت بیشتر مردم جهان.

راه دیگری هم وجود دارد. بسیاری از سنت‌های بومی بر این باورند که ما مالک مکان‌هایی که در آن‌ها زندگی می‌کنیم، نیستیم بلکه در برابر آن‌ها مسئولیم.

اگر این نظام ارزشی نیاکانی را به اکتشافات فضایی بیاوریم، چه خواهد شد؟ نه استخراج و بهره‌کشی، بلکه نوعی خویشاوندی با یک محیط جدید. این ایده‌ها ساده‌لوحانه نیستند. آن‌ها طی هزاران سال بقا در سیاره‌ای که ما تقریباً با فراموش کردن همین اصول نابودش کرده‌ایم، آزموده شده‌اند. اکنون که آماده‌ایم دامنه حضور خود را به ماه و فراتر از آن گسترش دهیم، باید انتخاب کنیم که کدام میراث را با خود می‌بریم: مالکیت با تمام شکوه، سود و سهم بازارش اما بدون پاسخگویی یا حفاظت.

این به معنای مخالفت با برنامه آرتمیس نیست. بلکه اگر آرتمیس قرار است به گفته حامیانش فصل بعدی اکتشافات انسانی باشد، باید چه ویژگی‌هایی داشته باشد. این برنامه نیازمند ارزیابی‌های اثرات زیست‌محیطی جدی و مؤثر، و ساختارهای حکمرانی چندجانبه و فراگیر است. ما باید منطق حفاظت از میراث جهانی را فراتر از زمین گسترش دهیم و بپذیریم که برخی مکان‌ها آن‌قدر مهم، آن‌قدر غیرقابل جایگزین و آن‌قدر متعلق به همه بشریت هستند که نمی‌توان آن‌ها را به کسی سپرد که زودتر به آنجا می‌رسد.

با آرتمیس، ما این فرصت را داریم که به ماه برویم نه به‌عنوان فاتحان یک مرز جدید، بلکه به‌عنوان محافظان جایی که متعلق به ما نیست. این می‌تواند یک «گام بزرگ» واقعی باشد.

منبع: ایسنا