تصاویر| نگاهی به تاریخچه و مشخصات جنگنده F-5 Tiger که ایران هم خریدار آن بوده است

این روزها خبر حمله یک جنگنده F-5 ایرانی به پایگاه نیروهای آمریکایی در کویت در جریان جنگ اخیر، بار دیگر نام این جنگنده سبک قدیمی را بر سر زبان‌ها انداخته است. اما Northrop F-5 چه ویژگی‌هایی دارد؟

در سال ۱۹۶۲، وزارت دفاع ایالات متحده اعلام کرد که F-5 را برای برنامه کمک‌های نظامی (MAP) انتخاب کرده است. نسخه اولیه F-5A Freedom Fighter برای مأموریت‌های هوا به زمین بهینه شده بود و در نبردهای هوا به هوا بسیار محدود عمل می‌کرد؛ این هواپیما فاقد رادار کنترل آتش بود. این جنگنده نام «Tiger» را پس از آن دریافت کرد که تعدادی از آن‌ها به ویتنام اعزام شدند تا در قالب یگان 4503rd Tactical Fighter Wing و در برنامه‌ای با نام رمز«Skoshi Tiger» (ببر کوچک) خدمت کنند.

در سال ۱۹۷۰، شرکت نورثروپ کار روی نسخه به‌روزشده‌ای از این هواپیما با نام F-5Ej را آغاز کرد که بعدها Tiger II نام گرفت. این نسخه بر برتری هوایی در برابر تهدیداتی مانند MiG-21های نسل‌های آخر تمرکز داشت. از جمله فرصت‌های ازدست‌رفته برای خانواده F-5 می‌توان به انتخاب McDonnell Douglas YF-18 (F/A-18) توسط نیروی دریایی آمریکا به‌جای Northrop YF-17 مبتنی بر F-5 و همچنین عدم استقبال از Northrop F-20 Tigershark اشاره کرد. در ادامه نگاهی به جنگنده‌ F-5 خواهیم داشت.

تاریخچه Northrop F-5

Northrop F-5 خانواده‌ای از جنگنده‌های سبک مافوق صوت بود که در دهه ۱۹۶۰ معرفی شد و نسخه‌های بعدی آن در اوایل دهه ۱۹۷۰ وارد آسمان شدند. این هواپیما دو مدل اصلی داشت: F-5A/B Freedom Fighter، نسخه اولیه که نخستین پرواز خود را در ۳۰ ژوئیه ۱۹۵۹ انجام داد، و F-5E/F Tiger II که نسخه به‌روزشده محسوب می‌شود و نخستین‌بار در ۱۱ اوت ۱۹۷۲ به پرواز درآمد.

مشتری اصلی این جنگنده، نیروی دریایی ایالات متحده بود و بخش عمده‌ای از این هواپیماها در نهایت در خارج از کشور و در خدمت متحدان آمریکا قرار گرفتند، از جمله نیروی هوایی جمهوری چین و نیروی هوایی جمهوری کره. این هواپیما با تمرکز بر مقرون‌به‌صرفه بودن، عملکرد بالا و نگهداری آسان، در مقایسه با جنگنده‌های سنگین‌تر و پیچیده‌تری مانند McDonnell Douglas F-4 Phantom II موقعیت بهتری داشت.

امروزه F-5 همچنان در خدمت بیش از دوازده کاربر در سراسر جهان باقی مانده است، از جمله نیروی هوایی ایران، نیروی هوایی ترکیه، نیروی هوایی سوئیس و نیروی هوایی سلطنتی تایلند.

Northrop F-5 در ابتدا با هدف بهینه‌سازی هزینه‌ها و کارآیی عملیاتی طراحی شد و برای انجام طیف گسترده‌ای از مأموریت‌ها در نظر گرفته شده بود. تا پایان سال ۱۹۵۸، شرکت نورثروپ موفق شد نظر وزارت دفاع آمریکا را جلب کند و در نهایت قراردادی برای ساخت سه نمونه اولیه به‌دست آورد.

نخستین نمونه از این هواپیما در ۳۰ ژوئیه ۱۹۵۹ پرواز کرد و طبق دانشنامه هواپیماهای نظامی رابرت جکسون در سال ۲۰۰۶، به دو موتور توربوجت General Electric YTJ85-GE-1 مجهز بود. این هواپیما در آزمایش‌ها، عملکرد چشمگیری داشت و در نخستین پرواز آزمایشی خود دیوار صوتی را شکست.

پس از نزدیک به سه سال آزمایش، پنتاگون اعلام کرد این جنگنده به‌عنوان جنگنده چندمنظوره جدیدی انتخاب شده که ایالات متحده آن را در چارچوب پیمان کمک متقابل در اختیار متحدان ضدکمونیست قرار خواهد داد. این هواپیما در سال ۱۹۶۳ با نام F-5 Freedom Fighter وارد تولید شد و در مجموع ۱,۲۰۴ فروند از این نسخه اولیه در طول دوره تولید آن بین سال‌های ۱۹۵۹ تا ۱۹۸۷ ساخته شد.

این جنگنده برای یک هواپیمای تاکتیکی در کلاس خود عملکرد قابل‌توجهی داشت؛ حداکثر سرعت آن ۱,۴۸۷ کیلومتر بر ساعت بود و سقف پروازی آن به ۱۵,۳۹۲ متر می‌رسید. شعاع رزمی این هواپیما ۳۱۴ کیلومتر و به دو توپ ۲۰ میلی‌متری M39 مجهز بود. همچنین نقاط اتصال خارجی آن امکان حمل حدود ۱,۹۹۶ کیلوگرم تسلیحات را فراهم می‌کرد.

F-5 نخستین‌بار در آوریل ۱۹۶۴ در فرماندهی هوایی تاکتیکی نیروی هوایی ایالات متحده به پرواز درآمد و نخستین نیروی نظامی خارجی که این جنگنده را خریداری کرد، نیروی هوایی شاهنشاهی ایران بود که در فوریه ۱۹۶۵ اسکادران‌های F-5 را وارد خدمت کرد. نیروی هوایی سلطنتی یونان نیز در سال ۱۹۶۵ دو اسکادران F-5 خرید. و نروژ از سال ۱۹۶۷ تعداد قابل‌توجهی معادل ۱۰۸ فروند از این جنگنده را دریافت کرد.

نسل اول Northrop F-5

Northrop F-5 یکی از محبوب‌ترین جنگنده‌های سبک مافوق صوت دوران جنگ سرد بود. این هواپیما در مقایسه با F-4 Phantom II ساده‌تر و با پیچیدگی کمتر طراحی شده بود. اگرچه ایالات متحده به یک جنگنده سبک نیاز نداشت، اما این هواپیما در بازار صادراتی بسیار موفق بود. شرکت نورثروپ درباره این جنگنده گفته است: «سری جنگنده‌های تاکتیکی F-5 یکی از ماندگارترین طراحی‌های هواپیماهای نظامی است که بیش از چهار دهه در خدمت مشتریان خود بوده و نخستین پرواز آن در ۳۱ ژوئیه ۱۹۶۳ انجام شد.»

این ادعا قابل‌توجه است، زیرا F-5 همچنان به‌عنوان یکی از معدود جنگنده‌های دهه ۱۹۶۰ در جهان در حال خدمت است. بیشتر این هواپیماها در ایالات متحده ساخته شدند، اما برخی نیز تحت لیسانس در کشورهایی مانند کانادا، تایوان، کره جنوبی، اسپانیا و سوئیس تولید شدند. نخستین نمونه در سال ۱۹۶۴ تحویل داده شد و آخرین آن در سال ۱۹۸۹، و این خانواده شامل دو نسل بود.

نسل اول شامل مدل‌های F-5A و F-5B Freedom Fighter بود. شرکت نورثروپ تعداد ۶۲۴ فروند جنگنده تک‌سرنشین F-5A (شامل سه نمونه اولیه)، ۲۰۰ فروند مدل دو سرنشین آموزشی-رزمی F-5B، تعداد ۸۶ فروند نسخه شناسایی RF-5A و نمونه‌های دیگری از این هواپیما تولید کرد. در مجموع، تا پیش از گذار به نسل دوم در سال ۱۹۷۲، تعداد ۱,۲۰۴ فروند از مدل‌های A/B/C/D ساخته شد.

نسل دوم Northrop F-5

نسل دوم شامل مدل‌های F-5E و F-5F Tiger II بود که بین سال‌های ۱۹۷۲ تا ۱۹۸۹ تولید شدند. شرکت نورثروپ تعداد ۷۹۲ فروند جنگنده تک‌سرنشین F-5E تحویل مشتریان داد، علاوه بر نمونه‌هایی که تحت لیسانس در سایر کشورها ساخته شدند. تایوان ۳۰۸ فروند، کره جنوبی ۶۸ فروند و سوئیس ۹۱ فروند F-5E تولید کردند. در مجموع، بیش از ۱,۲۰۰ فروند F-5E ساخته شد. مدل F-5F نیز یک نمونه دو سرنشین آموزشی-رزمی بود که حدود ۲۳۰ تا ۲۵۰ فروند از آن تولید شد؛ از این تعداد، ۱۴۶ فروند توسط نورثروپ، ۲۰ فروند در کره جنوبی و ۶۶ فروند در تایوان تحت لیسانس ساخته شد.

در مجموع، حدود ۱,۴۰۰ فروند از خانواده Tiger II تولید شد. مدل F-5E Tiger II به رادار جدید AN/APQ-159 مجهز بود که جایگزین رادار قدیمی AN/APQ-153 شد و بردی تقریباً دو برابر، زاویه رهگیری بهتر خارج از محور و قابلیت اطمینان بالاتری ارائه می‌داد. در نیروی هوایی شیلی، این رادار با EL/M-2032 جایگزین شد که امکان استفاده از نسخه‌های پیشرفته موشک Python را فراهم می‌کرد. جنگنده ناموفق Northrop F-20 Tigershark (که در ابتدا F-5G نام داشت) تنها در حد نمونه اولیه باقی ماند.

Tigershark با یک موتور جدید عرضه شد که به‌طور قابل‌توجهی عملکرد هواپیما را افزایش می‌داد، و به رادار قدرتمندتر General Electric AN/APG-67، آویونیک مدرن و قابلیت‌های پیشرفته‌تر مجهز بود. این جنگنده قادر بود در نبردهای هوا به هوای فراتر از دید (BVR) شرکت کند. با وجود موفقیت فنی، سرنوشت Tigershark با تغییر قوانین صادراتی دوران کارتر که به کشورهای بیشتری اجازه خرید F-16 را داد، تغییر کرد. در نتیجه، تقریباً تمام مشتریان بالقوه به‌سراغ F-16 رفتند و نورثروپ با وجود صرف هزینه‌های سنگین توسعه، حتی یک فروند از این هواپیما را نیز به فروش نرساند.

خویشاوندان آموزشی Northrop F-5

اگرچه ایالات متحده به یک جنگنده سبک نیاز نداشت، اما F-5 پایه‌ای بسیار مناسب برای توسعه یک هواپیمای آموزشی پیشرفته بود. نورثروپ با استفاده از این پلتفرم، T-38 Talon را توسعه داد که هواپیمایی مجزا اما برگرفته از همان نمونه اولیه Northrop N-156 است و به‌طور خاص برای آموزش طراحی شده است. T-38ها در خط تولیدی جداگانه برای نیروی هوایی ایالات متحده و مشتریان صادراتی ساخته شدند.

در مجموع ۱,۱۸۷ فروند از این هواپیماهای آموزشی (شامل نمونه‌های اولیه) ساخته شد. تقریباً تمام آن‌ها نسخه دو سرنشینه T-38A بودند، هرچند نسخه‌های محدودی مانند T-38B برای آموزش حمل تسلیحات و T-38C به‌روزشده نیز وجود داشت. برخلاف دیگر مدل‌های Northrop F-5، هیچ‌یک از T-38ها در خارج از آمریکا تولید نشدند. جالب اینکه ممکن است امروزه تعداد T-38های فعال حتی از F-5ها (در هر دو نسل) بیشتر باشد.

T-38 Talon به‌عنوان یک هواپیمای آموزشی پیشرفته و حتی نقش «دشمن تمرینی» عملکرد بسیار موفقی داشته است. حدود ۴۹۵ فروند از آن هنوز در نیروی هوایی آمریکا فعال هستند و نیروی دریایی آمریکا و ناسا نیز تعداد محدودی از آن را به‌کار می‌گیرند. این هواپیما همچنین در کشورهایی مانند آلمان و ترکیه به‌عنوان هواپیمای آموزشی در خدمت است و انتظار می‌رود تا پس از سال ۲۰۳۰ نیز در نیروی هوایی آمریکا باقی بماند، هرچند بوئینگ در حال آماده‌سازی تولید انبوه جایگزین آن یعنی T-7A Red Hawk است.

یکی از معیارهای اصلی موفقیت یک هواپیما، تحویل به‌موقع و مطابق با بودجه است. هزینه بالا باعث شد تعداد برنامه‌ریزی‌شده F-22 از ۷۲۰ فروند به ۱۸۷ فروند کاهش یابد و تولید B-2 نیز از ۱۳۲ به ۲۱ فروند برسد. چنین اتفاقی در برنامه‌های جنگنده رایج است، اما نقطه قوت F-5 دقیقاً در همین‌جا نمایان می‌شود.

نورثروپ مدعی شده است: «از نخستین تحویل F-5 در سال ۱۹۶۴ تا آخرین آن در سال ۱۹۸۹، تمامی هواپیماها به‌موقع، با هزینه‌ای برابر یا کمتر از قرارداد و با عملکرد وعده‌داده‌شده تحویل داده شدند.» این هواپیما با وجود توقف تولید، همچنان به‌دلیل هزینه عملیاتی پایین در بسیاری از کشورها در خدمت باقی مانده است. طبق گفته نورثروپ، حدود دو سوم F-5های تولیدشده هنوز در ۲۶ کشور فعال هستند، هرچند مشخص نیست این آمار تا چه زمانی به‌روزرسانی شده است؛ برای مثال تایوان در سال ۲۰۲۵ F-5های خود را بازنشسته کرد.

برخی برآوردها تعداد F-5های فعال را حدود ۴۰۰ فروند (بدون احتساب T-38) اعلام می‌کنند که کمتر از آمار اعلامی نورثروپ است. امروزه این جنگنده همچنان تنها توان رزمی هوایی برخی کشورها مانند بوتسوانا، کنیا و تونس را تشکیل می‌دهد و حتی تا پیش از ورود Gripen E، جنگنده اصلی نیروی هوایی برزیل محسوب می‌شد.

منبع: روزیاتو