چرا قطب جنوب بهشت جویندگان شهابسنگ است؟
جنوبگان بهشت کاشفان شهابسنگ است، اما نه به این دلیل که این قاره بیش از دیگر نقاط زمین هدف برخورد اجرام فضایی قرار میگیرد. راز این پدیده در ویژگیهای منحصربهفرد یخ، باد و اقلیم جنوبگان نهفته است؛ عواملی که آن را به کارآمدترین «سامانه طبیعی جداسازی شهابسنگها» روی زمین تبدیل کردهاند.
فرادید| در حالی که بیشتر شهابسنگهایی که بر زمین فرود میآیند در اقیانوسها، جنگلها، بیابانها یا میان سنگهای معمولی ناپدید میشوند، جنوبگان آنها را حفظ، جابهجا و در مکانهایی مشخص متمرکز میکند؛ تا جایی که تاکنون بیش از ۴۵ هزار نمونه شهابسنگ از این قاره جمعآوری شده است.
به گزارش فرادید؛ بر اساس دادههای رصدخانه زمین ناسا، از زمان نخستین کشف ثبتشده یک شهابسنگ در جنوبگان در سال ۱۹۱۲ تاکنون، بیش از ۴۵ هزار نمونه از این قاره به دست آمده است. پژوهشهای جدید حتی شمار کل نمونههای جنوبگان را نزدیک به ۵۰ هزار قطعه برآورد میکنند.
البته هر «نمونه» الزاماً به معنای یک شهابسنگ مستقل نیست؛ زیرا یک شهابسنگ هنگام برخورد با زمین ممکن است به چندین قطعه بشکند و بعدها مشخص شود که همه آنها متعلق به یک رویداد واحد بودهاند. با این حال، مقیاس این مجموعه همچنان بینظیر است.
نوار نقالهای از یخ
راز این پدیده در سامانهای طبیعی متشکل از یخهای روان، کوهستانها، بادهای خشک و گذر زمان نهفته است. وقتی شهابسنگی روی صفحه یخی جنوبگان فرود میآید، معمولاً برف تازه آن را میپوشاند. این برف بهتدریج فشرده شده و به یخ تبدیل میشود و یخچال طبیعی نیز تحت وزن خود بهآرامی حرکت میکند. در نتیجه، شهابسنگ همراه با یخ، گاهی برای دهها هزار یا حتی صدها هزار سال جابهجا میشود.
بیشتر این یخها در نهایت به سواحل میرسند و وارد اقیانوس میشوند، اما در بخشهایی از جنوبگان شرقی، یخهای روان به موانعی مانند رشتهکوه ترانسآنتارکتیک برخورد میکنند. در این نقاط، جریان یخ کند میشود یا به سمت بالا رانده میشود.
همزمان، بادهای بسیار سرد و خشک کاتاباتیک از تجمع برف تازه جلوگیری میکنند و با فرسایش سطح یخ یا تبدیل مستقیم آن به بخار آب، لایههای قدیمیتر یخ را از بین میبرند. اما شهابسنگها نه تبخیر میشوند و نه همراه با یخ ناپدید میشوند. با از بین رفتن یخ، آنها روی سطح باقی میمانند.
این فرایند در طول هزاران سال، مناطقی به نام «ناحیه تجمع شهابسنگ» ایجاد میکند؛ جاهایی که شهابسنگهایی از محدودهای بسیار وسیع در یک منطقه کوچک گرد هم میآیند.
چرا یخ آبیرنگ بهترین محل جستوجو است؟
این نواحی معمولاً از یخ آبی تشکیل شدهاند؛ سطحی سخت و قدیمی که برف روی آن وجود ندارد. رنگ آبی روشن یخ باعث میشود شهابسنگهای تیرهرنگ از فاصله دور نیز بهراحتی دیده شوند.
بیشتر شهابسنگها هنگام عبور از جو زمین، لایهای تیره به نام «پوسته ذوبی» پیدا میکنند. همین پوسته روی زمینه سفید یا آبی یخ، آنها را کاملاً متمایز میکند. گروههای جستوجو با برفرو یا پیاده، در خطوط منظم حرکت میکنند و هر جسمی را که به محیط اطراف شباهت نداشته باشد، بررسی میکنند.
البته کار به همین سادگی نیست. سنگهای زمینی نیز ممکن است از کوههای اطراف روی یخ افتاده باشند و شهابسنگها نیز در طول زمان دچار فرسایش یا شکستگی شوند. به همین دلیل، پژوهشگران محل دقیق هر نمونه را ثبت و از آن عکاسی میکنند و سپس با تجهیزات ویژه و بدون آلودگی آن را جمعآوری میکنند.
آزمایشگاهی طبیعی برای پژوهشگران
جمعآوری نظاممند شهابسنگها از جنوبگان از دهه ۱۹۶۰ با برنامههای ژاپن آغاز شد و آمریکا نیز در سال ۱۹۷۶ پروژه جستوجوی شهابسنگهای جنوبگان را راهاندازی کرد.
این برنامه آمریکایی تاکنون بیش از ۲۳ هزار نمونه را با همکاری ناسا، بنیاد ملی علوم آمریکا و مؤسسه اسمیتسونین جمعآوری کرده است. نمونهها در کیسههای استریل نگهداری میشوند و در تمام مسیر حملونقل در حالت یخزده باقی میمانند. سپس در مرکز فضایی جانسون ناسا، تحت شرایط کنترلشده ذوب، خشک، طبقهبندی و برای تحقیقات آماده میشوند.
اهمیت این مجموعه تنها در تعداد زیاد آن نیست. پژوهشگران سراسر جهان میتوانند درخواست دریافت نمونه بدهند و با فناوریهای جدید، اطلاعاتی را از این سنگها استخراج کنند که هنگام جمعآوری آنها حتی قابل تصور نبود.
هنوز صدها هزار شهابسنگ دیگر در انتظار کشف هستند
دانشمندان در سال ۲۰۲۲ برآورد کردند که احتمالاً حدود ۳۰۰ هزار شهابسنگ دیگر همچنان روی سطح یا نزدیک سطح یخهای جنوبگان قرار دارند. پژوهشگران با استفاده از یادگیری ماشین و دادههایی مانند سرعت حرکت یخ، دمای سطح، شیب زمین و اطلاعات راداری، نقشههایی تهیه کردهاند که امیدبخشترین مناطق برای جستوجو را مشخص میکند.
البته وجود یخ آبی بهتنهایی کافی نیست. اگر یخ بیش از حد سریع حرکت کند، شهابسنگها فرصت تجمع پیدا نمیکنند. از سوی دیگر، اگر دمای سطح کمی افزایش یابد، شهابسنگ تیرهرنگ گرمای خورشید را جذب کرده، یخ زیر خود را ذوب میکند و دوباره درون آن فرو میرود. به همین دلیل، تقریباً همه مناطق شناختهشده تجمع شهابسنگ در بیش از ۹۹ درصد مواقع دمایی پایینتر از منفی ۹ درجه سانتیگراد دارند.
در نهایت، آنچه جنوبگان را به بزرگترین گنجینه شهابسنگهای جهان تبدیل کرده، نه بارش بیشتر اجرام فضایی، بلکه ترکیبی کمنظیر از سرمای شدید، خشکی هوا، حرکت آرام یخها و فرسایش مداوم سطح آنهاست؛ سامانهای طبیعی که سنگهای فضایی را از سراسر قاره گرد هم میآورد و آنها را بر زمینهای سفید و یکدست، در برابر دید پژوهشگران آشکار میکند.
