نقاشی 2 هزارسالۀ مصری که انگار همین دیروز کشیده شده است

فرادید|یک پرتره تدفینی از مصر باستان (دورۀ رومی) قرار است هفته آینده به حراج گذاشته شود. موضوع این پرتره مردی با ظاهر بسیار مدرن، چشم‌های عسلی نافذ و موی خاکستری است. این نقاشی یکی از نزدیک به ۹۰۰ پرتره‌ی شناخته‌شده به نام «پرتره‌های مومیایی فایوم» است که در قرن اول تا سوم میلادی خلق شده و روی اجساد مومیایی‌شده‌ی افراد در قالبِ نوعی نقاب قرار می‌گرفتند. 

به گزارش فرادید، باستان‌شناسان ده‌ها مورد از آن‌ها را اواخر قرن نوزدهم در محل حفاری‌ها در هوارا در منطقه فایوم مصر کشف کردند و بنا به گفته‌ی حراجی ساتبیز نمونه‌های دیگری هم پیش‌تر شناخته شده بودند، اما بخش زیادی از تحقیقات درباره آن‌ها جدید و همچنان در جریان است. 

اگرچه پرتره‌های طبیعی و شخصی‌شده همواره به‌عنوان موفقیتی بزرگ در آثار استادان اولیه ایتالیا تحسین شده‌اند، این پرتره حدود ۱۲۰۰ سال قبل از آن‌ها، یعنی در قرن اول میلادی، نقاشی شده است. این آثار نمایانگر برخی از قدیمی‌ترین نمونه‌های نقاشی پرتره‌ی واقع‌گرایانه هستند که امروز هنوز موجودند. 

این اثر با تکنیک انکاستیک (Encaustic)، یعنی با استفاده از موم داغ و رنگدانه روی تخته چوبی نقاشی شده و یکی از نقاط برجسته حراج هفته استادان ساتبیز در نیویورک خواهد بود. برپایه‌ی برآوردهای بالای قیمت، این نقاشی باستانی ممکن است تا ۳۵۰ هزار دلار به فروش برسد، به دلیل مهارت در بازنماییِ هم شباهت ظاهری و هم احساسات، از چین‌وچروک‌های پوست گرفته تا حالت اطمینان‌خاطر سوژه. 

پرتره مومیایی یک مرد، مصر رومی، دوره فلاویان، حدود اواخر قرن اول میلادی

الکساندرا اولسمَن، متخصص آثار باستانی و مجسمه‌های ساتبیز درباره این پرتره گفته: «این پرتره شما را دعوت می‌کند که بیشتر درباره او بدانید و حضورش را احساس کنید.» این اثر بیش از یک قرن در کلکسیون کالج گوچر بالتیمور بوده و توسط بنیان‌گذار آن، کشیش جان اِف. گوچر در سال ۱۸۹۵ خریداری شده است. اما در طول زمان به موزه هنر والترز به امانت داده شده و در موزه هنر متروپولیتن و بنیاد هنر دیترویت هم به نمایش درآمده است. 

این خانه حراج طی سال‌ها بیش از ۱۵ پرتره فایوم را فروخته، اما به عقیده اولسمَن، این اثر جذاب‌ترین موردی است که از سال ۲۰۰۷ تاکنون ارائه شده است. آن سال، پرتره مومیایی مردی جوان با موی فر به قیمت ۹۳۶.۰۰۰ دلار فروخته شد، بیش از سه برابرِ بالاترین برآورد. قلم‌موهای آزاد و نگاه عمیق نشسته در پرتره، حالت باورنکردنی معاصر داشتند. 

پرتره حاضر نیز به‌دلیل سن موضوع خود متمایز است، هرچند هویت او ناشناخته است، اما او نسبت به سایر شخصیت‌های پرتره‌های مومیایی مسن‌تر به نظر می‌رسد، یعنی عمر طولانی‌تری داشته است. 

هنوز روشن نشده که آیا این پرتره پس از مرگ، در حین زندگی یا ترکیبی از هر دو نقاشی شده، اما اولسمَن می‌گوید باتوجه به شدت حضور و تماس چشمی سوژه، شگفت‌زده خواهد شد اگر این پرتره پس از مرگش کشیده شده باشد. مانند دیگر موضوعات این سنت، او ممکن است بخشی از طبقه بالای جامعه بوده تا بتواند هزینه‌ی هم فرآیند مومیایی کردن و هم دستمزد هنرمند نقاش را تأمین کند. 

پرتره‌های فایوم به قیمت ده‌ها تا صدها هزار دلار فروخته می‌شوند. این نمونه از سال ۲۰۰۷ رکوردشکن بود و به قیمت ۹۳۶.۰۰۰ دلار فروخته شد

اولسمَن توضیح می‌دهد که ممکن است این افراد دارای جایگاه سیاسی یا اجتماعی در امپراتوری روم بوده‌اند، زیرا این نوع پرتره‌ها «بین کسانی که با خانواده سلطنتی مرتبط بودند بسیار محبوب بود.» 

پرتره‌های مومیایی فایوم در تقاطع تاریخ هنر قرار دارند و نماینده‌ی سنت‌های هنری مصر باستان و روم و همچنین نقاشی‌های کلاسیک یونانی هستند که بیشترشان امروزه از بین رفته‌اند. 

اولسمن می‌گوید: «واقع‌گرایی و طبیعت‌گرایی که در سوژه مشاهده می‌کنیم از سنت نقاشی کلاسیک یونان آمده که بخش زیادی از آن باقی نمانده است. این سنت در مدیترانه شکل گرفت، جایی که رطوبت زیاد بود و نقاشی‌ها به‌ندرت تا دوران مدرن باقی می‌ماندند». 

او این پرتره را «پنجره‌ای نادر به این سنت» می‌نامد. طبیعت‌گراییِ زندۀ این آثار تا هزار سال بعد دیده نشد و همواره به هنرمندان اواخر قرون وسطی مانند چیمابوئه و جوتو نسبت داده می‌شود، کسانی که پایه‌های رنسانس را بنیان گذاشتند. 

اولسمن به یاد می‌آورد وقتی جورج واچتر، سرپرست بخش آمریکای ساتبیز، برای نخستین بار این پرتره را دید: «او گفت: چرا ما مدام درباره جوتو و چیمابوئه صحبت می‌کنیم، در حالی که این مرد ۱۲۰۰ سال قبل از آن‌ها این کار را انجام داده بود؟»

مترجم: زهرا ذوالقدر