تنها محراب دو طبقه جهان اسلام در این مسجد است

در نطنز استان اصفهان مسجدی وجود دارد که محراب آن به نوعی شگفت‌انگیز و متفاوت از دیگر محراب‌های مساجد ایران ساخته شده است. محراب، یکی از اصلی‌ترین بخش‌های هر مسجد است؛ نمادی که جهت قبله و سجده‌گاه را نشان می‌دهد.

کد خبر : ۲۹۲۲۷۸

۰۲ فروردین ۱۴۰۵ - ۱۹:۴۲

بازدید : ۳۱

شهرستان نطنز در اصفهان با بیش از ۳۰۰ جاذبه تاریخی در کنار جاذبه‌های طبیعی، یک مقصد گردشگری کمتر شناخته شده است. یکی از جاذبه‌های این شهر که آوازه جهانی هم دارد، مسجد تاریخی میر با داشتن بلندترین و بی‌نظیرترین محراب دو طبقه جهان اسلام است.

محراب‌های گچبری چه از نظر فن و چه از حیث ترکیب‌بندی، نقش و کتیبه‌ها از آثار ارزشمند معماری ایران هستند که در یک بازه زمانی طولانی ساخته شدند. این محراب تاریخی که قدمت آن به دوران سلجوقی می‌رسد، محرابی گچ‌بری به ارتفاع ۸۴ و عرض ۶۴ متر است که علاوه بر گچ‌بری شامل گل و بوته و ۲ کتیبه برجسته به خط ثلث حاوی آیات قرآن می‌شود. مسجد میر نطنز در تاریخ ۳۱ تیر ۱۳۱۳ با شماره ثبت ۲۰۹ به‌ عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

معماری شاخص مسجد میر نطنز

یکی از آثار تاریخی معماری که در محدوده دوران سلجوقی تا آغاز تیموری ساخته شده، ۲ محراب مسجد تاریخی میر در نطنز است. در این مسجد محرابی اصلی و دقیقا در طبقه بالای این محراب و در همان محل، محراب دیگری نیز ساخته شده. نکته حائز اهمیت این است که مشابه این نمونه از محراب‌های دو طبقه در سایر مساجد دیده نمی‌شود. این مسجد در یکی از محله‌های غربی شهر نطنز به نام میر و در اواسط کوچه‌ای به همین نام قرار گرفته است.

در دوران کنونی مسجد میر از نظر وسعت بسیار کوچک است ولی در گذشته‌ وسعت بیشتری داشت که چندی پیش در ویرانه‌های آن ساخت و سازهای جدید انجام شد. عرض سردر بلند مسجد ۱۰۷ سانتی‌متر است و در طرفین آن دو طاق نمای تزئینی در دو طبقه قرار دارد که طاق ‌نماهای بالایی کمی تخریب شده‌است.

سردر این مسجد نیمه ‌ویران است و از نوع طاق ضربی آجری به حساب می‌آید. در حاشیه لبه طاق سردر نوشته‌هایی به خط ثلث برجسته گچ‌بری شده که به مرور زمان در اثر عوامل جوی نه تنها قسمت بیشتر آن فرو ریخته بلکه بخش باقی مانده نیز ناخوانا شده است. ‌سقف سردر با آجرهای نقش ‌دار تزئین یافته که لبه آن‌را کتیبه گچ‌بری که سقف را دور می‌زند، فراگرفته‌است.

ورودی شبستان در سمت چپ راهرو یا دالان ورودی که طول تقریبی آن ۶ متر است، قرار دارد. شبستان مسجد، مربع شکل و طول هر ضلع آن در حدود شش متر است. این شبستان، ۹ گنبد کوچک دارد که بر چهار ستون مکعب شکل قرار دارند. باتوجه به ویژگی‌های محراب به نظر می‌رسد که اصل بنا متعلق به دوره سلجوقی باشد که در دوره مغول بازسازی و سردر حاضر ساخته شده است. دیگر بخش‌های مسجد فاقد ارزش تاریخی و هنری است.

دیدگاه باستان‌شناسان از مسجد میر نطنز

مسجد میر نطنز در دهه‌های اخیر مورد بازدید گروهی از باستان‌شناسان قرار گرفته است و هر یک به نحوی به بررسی و اظهار نظر درباره آن پرداخته‌اند. «آندره گدار» درباره مسجد میر می‌گوید: «این مسجد کوچک، فضای مربعی است که چهار ستون داخلی آن را به ۹ قسمت تقسیم کرده. در پهلوی آن دهلیز درازی و در انتهای دهلیز شبستان اتاق جدیدی است که قسمت بیشتر آن از سطح زمین پایین‌تر است.»

هیات باستان‌شناسی ایزمئو ایتالیایی نیز که سال ۱۹۶۶ به دعوت سازمان باستان‌شناسی به بررسی آثار تاریخی نطنز پرداختند از دیدگاه دیگری مسجد را مورد بررسی قرار دادند. ‌ گزارش این هیات حاوی چند نکته است یکی اینکه ساختمان اولیه مسجد بزرگ‌تر از بنای کنونی بوده و بخش شمال و شمال شرق و جنوب شرقی ساختمان کنونی را دربر می‌ گرفته‌است. دیگر اینکه با توجه به ارتفاع سردر، دو طبقه بودن ساختمان (احتمالا به طور قرینه) قریب به یقین به نظر می‌رسد.